จับตา “ฟ้าทะลายโจรพันธุ์ราชบุรี BT-1” พลิกสมุนไพรพื้นบ้านสู่ “พืชเศรษฐกิจมูลค่าสูง”

ไบโอเทค สวทช. ปั้นสมุนไพรพื้นบ้านสู่พืชเศรษฐกิจมูลค่าสูง วิจัยและพัฒนาพันธุ์ “ฟ้าทะลายโจร ราชบุรี BT-1” ชูจุดเด่นผลผลิตสูง เก็บเกี่ยวเร็ว และมีสารแอนโดรกราโฟไลด์สูง พร้อมต่อยอดเทคโนโลยีการปลูกอัจฉริยะครบวงจร ตั้งแต่เมล็ดพันธุ์ แปลงปลูก ไปจนถึงการจัดการหลังเก็บเกี่ยว ยกระดับวัตถุดิบสมุนไพรไทยสู่มาตรฐานอุตสาหกรรมยาและการส่งออก

“ฟ้าทะลายโจร” เป็นหนึ่งในสมุนไพรไทยที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในด้านสรรพคุณทางยา และมีความต้องการเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องจากตลาดทั้งในประเทศและต่างประเทศ แต่ความท้าทายสำคัญที่อุตสาหกรรมสมุนไพรไทยต้องเผชิญมาโดยตลอด คือ การผลิตวัตถุดิบที่มีคุณภาพสม่ำเสมอ มีสารสำคัญสูงในระดับมาตรฐานที่อุตสาหกรรมต้องการ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) โดยศูนย์พันธุวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ (ไบโอเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) จึงวิจัยและพัฒนายกระดับการผลิตฟ้าทะลายโจรเป็นพืชเศรษฐกิจมูลค่าสูงเพื่อตอบโจทย์ความต้องการของตลาดที่มีแนวโน้มเติบโตมากขึ้นในอนาคต

ฟ้าทะลายโจรพันธุ์ใหม่ ผลผลิตสูง สารสำคัญสูง

ดร.ประเดิม วนิชชนานันท์ หัวหน้าทีมวิจัยนวัตกรรมโรงงานผลิตพืชสมุนไพร ไบโอเทค สวทช. อธิบายว่า การพัฒนาสมุนไพรให้สามารถแข่งขันได้ในระดับสากล จำเป็นต้องเริ่มจากการมีพันธุ์พืชที่มีคุณภาพและมีลักษณะทางพันธุกรรมที่เหมาะสม ซึ่งทีมวิจัยมีเป้าหมายต้องการยกระดับฟ้าทะลายโจรให้เป็นมากกว่าสมุนไพรพื้นบ้าน โดยเป็นวัตถุดิบคุณภาพสูงสำหรับอุตสาหกรรมยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ  จึงได้นำฟ้าทะลายโจรจากแหล่งต่าง ๆ มาทดลองปลูก วิจัยพัฒนาและคัดเลือกสายพันธุ์ จนกระทั่งได้พันธุ์ที่เหมาะสม คือ ฟ้าทะลายโจรพันธุ์ราชบุรี BT-1 ซึ่งปัจจุบันได้รับการขึ้นทะเบียนพันธุ์รับรองจากกรมวิชาการเกษตรเรียบร้อยแล้ว

“ลักษณะเด่นของฟ้าทะลายโจรพันธุ์ราชบุรี BT-1 คือ ทรงต้นปานกลาง กิ่งก้านเล็ก มีใบใหญ่และมีใบจำนวนมาก ออกดอกเร็ว ทำให้เก็บเกี่ยวได้เร็ว สามารถเก็บเกี่ยวได้ 4–5 ครั้งต่อปี โดยอาจให้ผลผลิตสูงถึง 5,000–6,000 กิโลกรัมต่อไร่ต่อปี (ขึ้นอยู่กับรอบในการเก็บเกี่ยว) และใช้เวลาเพียง 90–110 วันหลังเพาะเมล็ดก็สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ ที่สำคัญที่สุดคือ มีปริมาณสารแอนโดรกราโฟไลด์ (AP1) สูงถึง 40 มิลลิกรัมต่อกรัมน้ำหนักแห้ง หรือประมาณ 4% ซึ่งแอนโดรกราโฟไลด์เป็นสาร “ตัวชี้วัด” มาตรฐานคุณภาพของฟ้าทะลายโจร ที่ต้องระบุปริมาณในผลิตภัณฑ์ยาและสมุนไพร เพื่อให้ได้มาตรฐานความเข้มข้นที่เหมาะสมและปลอดภัยต่อการใช้รักษา และมีการนำไปใช้เป็นวัตถุดิบในอุตสาหกรรมยาและผลิตภัณฑ์เสริมสุขภาพทั่วโลก”

โรงเรือนอัจฉริยะ-โรงงานผลิตพืชช่วยเพิ่มผลผลิต 2–3 เท่า

แม้จะมีพันธุ์พืชที่ดี แต่ปัจจัยด้านสภาพแวดล้อมยังส่งผลต่อคุณภาพของสมุนไพรโดยตรง ทีมวิจัยจึงนำฟ้าทะลายโจรพันธุ์ราชบุรี BT-1 มาพัฒนาและทดสอบการผลิตภายใต้ “โรงเรือนอัจฉริยะ” (Smart Greenhouse) ในเมืองนวัตกรรมชีวภาพ EECi Biopolis อำเภอวังจันทร์ จังหวัดระยอง และ “โรงงานผลิตพืช” (Plant Factory) ภายในอุทยานวิทยาศาสตร์ประเทศไทย จังหวัดปทุมธานี ภายในระบบดังกล่าวสามารถควบคุมแสง อุณหภูมิ ความชื้น และการให้น้ำได้อย่างแม่นยำผ่านระบบอัตโนมัติ ช่วยลดผลกระทบจากสภาพอากาศที่แปรปรวน และเพิ่มผลผลิตได้มากกว่าการปลูกแบบทั่วไปถึง 2–3 เท่า

“การควบคุมสภาพแวดล้อมการปลูกช่วยให้ได้ผลผลิตฟ้าทะลายโจรที่มีคุณภาพสม่ำเสมอ และสามารถรักษาระดับสารสำคัญให้ใกล้เคียงกันทุกล็อตการผลิต ซึ่งเป็นสิ่งที่ภาคอุตสาหกรรมต้องการมากที่สุด อีกหนึ่งข้อได้เปรียบสำคัญคือ สามารถผลิตได้ตลอดทั้งปี ทำให้การจัดหาวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพมีความต่อเนื่อง ไม่ต้องขึ้นอยู่กับฤดูกาล” ดร.ประเดิม กล่าว

พัฒนาองค์ความรู้การผลิตฟ้าทะลายโจรครบวงจร

นอกจากการพัฒนาพันธุ์และระบบโรงเรือน ทีมวิจัยยังได้พัฒนาองค์ความรู้การผลิตฟ้าทะลายโจรแบบครบวงจร ตั้งแต่การเพาะเมล็ด การเตรียมแปลง การให้ปุ๋ย การจัดการน้ำ การควบคุมแสงในช่วงฤดูฝนและฤดูหนาว เพื่อช่วยให้เกษตรกรสามารถบริหารจัดการการผลิตได้อย่างแม่นยำมากขึ้น โดยมีการขยายผลสู่การปลูกสมุนไพรฟ้าทะลายโจรนอกโรงเรือนร่วมกับการใช้ระบบเทคโนโลยีเกษตรอัจฉริยะที่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็น วอเทอร์ฟิต (WaterFIT) ระบบควบคุมน้ำอัจฉริยะ แฮนดี้เซนส์ (HandySense) ระบบเกษตรแม่นยำสำหรับติดตามสภาพแวดล้อมการปลูกแบบเรียลไทม์ และเค็มเซนส์ (Chem Sense) เทคโนโลยีตรวจการปนเปื้อนโลหะหนักและสารเคมีอื่นๆ ในดินและน้ำ ตลอดจนการเก็บเกี่ยวและการจัดการหลังเก็บเกี่ยวให้ได้คุณภาพสูงสุดพร้อมส่งออก

ขยายผลสู่เกษตรกรและชุมชน

เพื่อให้เกิดการใช้ประโยชน์อย่างเป็นรูปธรรม ไบโอเทค สวทช. และ EECi ได้ร่วมมือกับศูนย์ส่งเสริมและพัฒนาอาชีพการเกษตร จังหวัดระยอง ในการขยายผลแหล่งผลิตและกระจายเมล็ดพันธุ์ฟ้าทะลายโจรราชบุรี BT-1 สู่เกษตรกร ตลอดจนการให้คำแนะนำและเป็นที่ปรึกษา ส่งเสริมอาชีพเกษตรกรเมล็ดพันธุ์ และเกษตรกรผู้ผลิตฟ้าทะลายโจรคุณภาพสูงซึ่งถือเป็นต้นน้ำของอุตสาหกรรมยาแผนไทย

หนึ่งในตัวอย่างการใช้ประโยชน์ฟ้าทะลายโจรที่เห็นผลอย่างชัดเจน คือ ความร่วมมือกับโรงพยาบาลวังจันทร์ ที่นำสมุนไพรฟ้าทะลายโจร ราชบุรี บีที-1 มาเป็นส่วนประกอบของตำรับยาปรุงเฉพาะรายของคลินิกแพทย์แผนไทย เช่น เจลสมุนไพรพอกเข่า สมุนไพรสูตรเย็นสำหรับผู้ป่วยข้อเข่าอักเสบชนิดมีความร้อน ยาพอกลดปิตตะและลดไข้ รวมทั้งผลิตฟ้าทะลายโจรอบแห้งและแคปซูลสมุนไพรเพื่อใช้รักษาผู้ป่วยในโรงพยาบาลวังจันทร์และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลในเครือข่ายอำเภอวังจันทร์อีก 7 แห่ง

นอกจากนี้ศูนย์นวัตกรรมสมุนไพรครบวงจร มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย ได้นำเมล็ดพันธุ์จำนวน 2,250 เมล็ด ไปเพาะและขยายต้นกล้าเพื่อปลูกในพื้นที่ศูนย์นวัตกรรมสมุนไพรครบวงจร รวมทั้งขยายผลการกระจายต้นกล้าร่วมกิจกรรมในโครงการต่าง ๆ ของจังหวัดเชียงราย ขณะที่โรงพยาบาลห้วยทับทัน จังหวัดศรีสะเกษ ได้นำผลผลิตจากระบบโรงเรือนอัจฉริยะใน EECi Biopolis ไปผลิตเป็นยาสมุนไพรเพื่อใช้ดูแลผู้ป่วยภายในโรงพยาบาล

ฟ้าทะลายโจรพันธุ์ราชบุรี BT-1 เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของการนำวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมมาสร้างมูลค่าเพิ่มให้แก่ “สมุนไพรไทย” จากภูมิปัญญาท้องถิ่น สู่โอกาสใหม่บนเวทีโลก

ผู้ที่สนใจรับการถ่ายทอดเทคโนโลยีติดต่อได้ที่ ดร.ประเดิม วณิชชนานันท์ เบอร์โทรศัพท์ 0 2564 6700 ต่อ 3979 หรืออีเมล praderm@biotec.or.th

เรียบเรียงโดย วีณา ยศวังใจ ฝ่ายสร้างสรรค์สื่อและผลิตภัณฑ์ สวทช.
อาร์ตเวิร์กโดย ฉัตรทิพย์ สุริยะ ฝ่ายผลิตสื่อสมัยใหม่ สวทช.
ภาพประกอบโดย EECi และ ไบโอเทค สวทช.