โครงการ “คลินิกน้ำเพื่อชุมชน”นำนวัตกรรมวิทยาศาสตร์ดูแล “สุขภาพน้ำ” เพื่อคุณภาพชีวิตอย่างยั่งยืน

น้ำสะอาดไม่ได้เป็นเพียงทรัพยากรธรรมชาติเท่านั้น แต่คือรากฐานของชีวิต สุขภาพ และความยั่งยืนของชุมชนทั่วประเทศ

อย่างไรก็ตาม หลายพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะในภาคเหนือ เช่น จังหวัดเชียงราย ยังเผชิญปัญหาน้ำปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนัก ซึ่งส่งผลต่อสุขภาพของคนในพื้นที่และการผลิตน้ำประปาหมู่บ้านที่ยังไม่สามารถเข้าสู่เกณฑ์มาตรฐานของกรมอนามัยได้อย่างทั่วถึง

เพื่อแก้โจทย์นี้ สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้การสนับสนุนจาก สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ได้พัฒนาโครงการ “คลินิกน้ำเพื่อชุมชน” โดยมี ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค สวทช.) เป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินงาน นำโดย ดร.ณัฏฐพร พิมพะ ผอ.กลุ่มวิจัยการเร่งปฏิกิริยาระดับนาโน การดูดซับและการคำนวณ

ดร.ณัฏฐพร อธิบายว่า คลินิกน้ำเพื่อชุมชนเป็นเสมือน “หมอน้ำ” ที่ช่วย ตรวจ วินิจฉัย และรักษา น้ำในชุมชน ด้วยการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีขั้นสูงเข้ากับบริบทของพื้นที่อย่างเหมาะสม โดยใช้เซนเซอร์ระดับนาโนในการตรวจวัดสารปนเปื้อน เช่น สารหนู ปรอท ตะกั่ว หรือโลหะหนักอื่น ๆ ได้อย่างรวดเร็วและแม่นยำ พร้อมกับพัฒนาเครื่องมือที่ผู้ดูแลระบบสามารถใช้หาปริมาณสารส้มที่เหมาะสมสำหรับแก้ปัญหานำ้ขุ่น และสร้างสารกรองนำ้เพื่อดูดซับสารหนูและโลหะหนักจากวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร ประกอบเป็นต้นแบบระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านที่สามารถแก้ไขปัญหาสารหนูและโลหะหนักได้จริง และเลือกใช้เทคโนโลยีที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสามารถดูแลต่อได้ รวมทั้งใช้ระบบเซนเซอร์ตรวจวัดคุณภาพน้ำที่ระบบประปาแบบเรียลไทม์ เพื่อให้ประชาชนในพื้นที่มั่นใจในคุณภาพน้ำ

ในพื้นที่ต้นแบบ เช่น บ้านเมืองงิม และบ้านริมกก อำเภอเมืองเชียงราย มีการติดตั้งระบบต้นแบบและสาธิตการใช้เครื่องมือแก่เจ้าหน้าที่ชุมชน เพื่อเสริมสร้างศักยภาพในการตรวจสอบคุณภาพน้ำและบริหารจัดการระบบประปาอย่างมีมาตรฐาน นอกจากนี้ยังได้มีการบูรณาการเทคโนโลยีเข้ากับการสื่อสารผ่านแพลตฟอร์ม “Traffy Fondue” ให้ประชาชนรายงานปัญหาน้ำในพื้นที่ได้โดยตรงกับหน่วยงานที่รับผิดชอบ ช่วยให้แก้ไขปัญหาได้รวดเร็วและลดความซ้ำซ้อนในการทำงาน

ผลลัพธ์ที่สะท้อนความสำเร็จ คือประชาชนกว่า 900 ครัวเรือนในพื้นที่นำร่อง เริ่มสามารถเข้าถึงน้ำสะอาดที่ได้มาตรฐาน และเรียนรู้วิธีดูแลระบบน้ำของตนเองได้อย่างยั่งยืน และในปี 2569 สวทช. มีแผนขยายผลไปยังจังหวัดลำพูนและเชียงใหม่ เพื่อสร้างเครือข่าย “คลินิกน้ำ” ให้ครอบคลุมทั้งภูมิภาค

โดยในโอกาสใกล้ถึง “วันน้ำโลก” (World Water Day 22 มีนาคม) โครงการนี้ยังเป็นหนึ่งในภารกิจสำคัญที่ตอบรับแนวคิดขององค์การสหประชาชาติ ในการสร้างความมั่นคงและยั่งยืนด้านน้ำและสุขาภิบาล (SDG 6) ด้วยพลังของวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

หมายเหตุ: ภาพประกอบบางส่วนในบทความนี้ ถูกสร้างสรรค์ขึ้นโดยใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI)