กว่าจะเป็น “ผลิตภัณฑ์ชีวภาพ” เปิดเบื้องหลังมาตรฐานความปลอดภัยที่คุณไม่เคยรู้ !

สรุปใจความสำคัญ

• ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพ ไบโอเทค สวทช. คือ หนึ่งในบุคลากรเบื้องหลังที่ทำให้ผลิตภัณฑ์ชีวภาพจากงานวิจัยไปสู่การผลิตและการจำหน่ายได้อย่างปลอดภัย โดยดูแลตั้งแต่ห้องปฏิบัติการ โรงงานอุตสาหกรรม ไปจนถึงผลิตภัณฑ์ชีวภาพ
• ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพพัฒนาแนวทางปฏิบัติ (guideline) ด้านความปลอดภัยทางชีวภาพ ครอบคลุมตั้งแต่งานวิจัย การผลิต ไปจนถึงมาตรฐานความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์ พร้อมถ่ายทอดองค์ความรู้ผ่านหลักสูตรฝึกอบรมที่มีหน่วยงานนำไปใช้แล้วมากกว่า 30 องค์กร และมีผู้ใช้งานแนวทางปฏิบัติมากกว่า 24,000 คน
• ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพมีบทบาทประเมินความปลอดภัยของอาหารและผลิตภัณฑ์ที่ใช้เทคโนโลยีชีวภาพ ตั้งแต่การประเมินจุลินทรีย์หรือสิ่งมีชีวิตที่ใช้ในกระบวนการผลิต ไปจนถึงความเป็นพิษและการก่อภูมิแพ้ เพื่อใช้ประกอบการขอรับรองจาก อย.
• ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพดูแลโครงสร้างพื้นฐานห้องปฏิบัติการ BSL-2 และ BSL-3 สำหรับงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับจุลินทรีย์และเชื้อก่อโรคในระดับความเสี่ยงแตกต่างกัน โดยมีมาตรการความปลอดภัยเพื่อปกป้องทั้งผู้ปฏิบัติงานและสิ่งแวดล้อม
• จากระบบมาตรฐาน องค์ความรู้ ไปจนถึงโครงสร้างพื้นฐาน ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพมีเป้าหมายสำคัญ คือ การทำให้นักวิจัยสามารถวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีชีวภาพได้อย่างปลอดภัย นำไปสู่การสร้างสรรค์นวัตกรรมช่วยเพิ่มขีดความสามารถทางการแข่งขันของประเทศ และขับเคลื่อนเศรษฐกิจชีวภาพให้เติบโตอย่างมั่นคงและยั่งยืน

กว่าจะเป็นผลิตภัณฑ์ชีวภาพสักชิ้น เช่น ขนมปังเนื้อนุ่มฟู นมปราศจากแล็กโทส เนื้อจากพืช เบียร์ ผลิตภัณฑ์โพรไบโอติกส์รูปแบบต่าง ๆ ที่วางจำหน่ายในห้างสรรพสินค้า ร้านอาหาร ร้านขายยา เบื้องหลังของผลิตภัณฑ์เหล่านี้ไม่ได้มีเพียงผู้คิดค้นและพัฒนาเทคโนโลยีการผลิต แต่ยังมีบุคลากรอีกกลุ่มที่มีส่วนทำให้ผลิตภัณฑ์เหล่านั้นผลิตและจำหน่ายได้จริง นั่นคือ “ผู้ดูแลความปลอดภัยทางชีวภาพ” ซึ่งดูแลตั้งแต่กระบวนการวิจัยและพัฒนาในห้องปฏิบัติการ ไปจนถึงการตรวจสอบความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์ก่อนจัดจำหน่ายให้แก่ผู้บริโภค โดยหนึ่งในหน่วยงานที่มีบทบาทสำคัญในเรื่องนี้ คือ ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพ ศูนย์พันธุวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ (ไบโอเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.)

ดร.ชาลินี คงสวัสดิ์ รองผู้อำนวยการ ไบโอเทค สวทช. และรักษาการผู้อำนวยการฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพ กล่าวถึงบทบาทสำคัญของฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพว่า มีหน้าที่ดูแลความปลอดภัยทางชีวภาพตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ หรือตั้งแต่ห้องปฏิบัติการที่ดำเนินงานวิจัยด้านเทคโนโลยีชีวภาพ โรงงานที่ใช้ในการผลิต ไปจนถึงผลิตภัณฑ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการวิจัยรวมถึงการผลิตผลิตภัณฑ์ทางชีวภาพที่มีการทำงานกับจุลินทรีย์หรือสารชีวภาพที่มีความเสี่ยงก่อให้เกิดโรคในสิ่งมีชีวิตหรืออาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เพราะหากขาดการประเมินความเสี่ยงและไม่มีมาตรการควบคุมที่เหมาะสม อาจส่งผลต่อสุขภาพของผู้ปฏิบัติงานตลอดห่วงโซ่การผลิต และผู้บริโภคที่รับประทานหรือใช้งานผลิตภัณฑ์นั้น ๆ นอกจากนี้หากเชื้อหรือสารชีวภาพมีการหลุดออกสู่ภายนอก ก็อาจสร้างผลกระทบต่อทั้งเศรษฐกิจและสังคมเป็นวงกว้างได้

“ที่ผ่านมาทีมงานได้พัฒนาแนวทางปฏิบัติ (guideline) ด้านความปลอดภัยทางชีวภาพ เพื่อใช้เป็นมาตรฐานในการดำเนินงานตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ หรือตั้งแต่ห้องวิจัย โรงงานอุตสาหกรรม ไปจนถึงมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของผลิตภัณฑ์ชีวภาพมาโดยตลอด นอกจากนี้ ยังมีการจัดทำหลักสูตรฝึกอบรมที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานเพื่อความปลอดภัยทางชีวภาพ โดยมีหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชนนำไปใช้งานแล้วมากกว่า 30 องค์กร รวมผู้ใช้งานแนวทางปฏิบัติมากกว่า 24,000 คน และยังมีการสร้างเครือข่ายความร่วมมือเรื่องความปลอดภัยทางชีวภาพ เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และพัฒนาบุคลากรให้ทันต่อสถานการณ์อยู่เสมอ”

หนึ่งในภารกิจของฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพที่มีผู้ได้รับประโยชน์จำนวนมหาศาล คือ การตรวจสอบความปลอดภัยของอาหารที่พัฒนาขึ้นด้วยเทคโนโลยีชีวภาพหรือมีการใช้วัตถุดิบที่ได้จากเทคโนโลยีชีวภาพเป็นส่วนประกอบ

ดร.ชาลินี อธิบายว่า ตัวอย่างอาหารและอาหารเสริมที่ใช้เทคโนโลยีชีวภาพในการผลิต หรือมีการใช้วัตถุดิบที่ต้องตรวจสอบความปลอดภัยทางชีวภาพเป็นส่วนประกอบ เช่น เอนไซม์ที่ใช้ในกระบวนการผลิตผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ อาทิ ขนมปัง นมปราศจากแล็กโทส เบียร์ สารช่วยปรับปรุงเนื้อสัมผัสที่ใช้ในผลิตภัณฑ์โปรตีนจากพืช ผลิตภัณฑ์โพรไบโอติกส์รูปแบบต่าง ๆ ไปจนถึงนวัตกรรมอาหารแห่งอนาคตอย่างเนื้อสัตว์ที่ผลิตด้วยกระบวนการเพาะเลี้ยงเซลล์ (cultured meat)

“การที่ผู้ประกอบการจะผลิตและจำหน่ายอาหารเหล่านี้ได้จะต้องผ่านการประเมินความปลอดภัยทางชีวภาพ เช่น การประเมินความปลอดภัยของจุลินทรีย์หรือสิ่งมีชีวิตที่ใช้ในกระบวนการผลิต รวมถึงการประเมินความปลอดภัยในการใช้เป็นอาหารซึ่งรวมถึงความเป็นไปได้ในการก่อพิษและการก่อภูมิแพ้ ก่อนนำเอกสารผลการตรวจไปใช้ประกอบการขอรับรองจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) โดยฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพ ไบโอเทค สวทช. เป็นหนึ่งในหน่วยประเมินความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์อาหารที่ได้จากเทคโนโลยีชีวภาพ ให้แก่ อย.”

นอกจากภารกิจพัฒนาแนวทางปฏิบัติและการตรวจสอบความปลอดภัยทางชีวภาพ อีกหนึ่งภารกิจสำคัญ คือ การดูแลระบบโครงสร้างพื้นฐาน รวมถึงการให้บริการห้องปฏิบัติการระดับความปลอดภัยทางชีวภาพ BSL-2 ซึ่งรองรับการทำงานวิจัยจุลินทรีย์ที่มีความเสี่ยงระดับปานกลาง เช่น จุลินทรีย์ที่ก่อโรคได้แต่ไม่รุนแรง และห้องปฏิบัติการฯ BSL-3 ซึ่งรองรับการทำงานกับเชื้อก่อโรคที่มีความเสี่ยงสูง โดยเฉพาะเชื้อที่ติดต่อผ่านระบบทางเดินหายใจ ห้องปฏิบัติการทั้งสองได้รับการดูแลตามมาตรการความปลอดภัยระดับสากล เพื่อปกป้องผู้ปฏิบัติงาน และป้องกันไม่ให้เชื้อหลุดรอดออกสู่สิ่งแวดล้อมภายนอก และพร้อมรองรับทั้งการปฏิบัติภารกิจวิจัยของบุคลากรภายในองค์กร และการให้บริการวิจัยแก่บุคคลภายนอก ครอบคลุมกลุ่มอุตสาหกรรมเกษตร อาหาร ยา รวมถึงการใช้ในภารกิจการแพทย์และสาธารณสุข

จากการดำเนินงานด้านความปลอดภัยทางชีวภาพอย่างแข็งขันตลอดมา ในปีนี้ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพ ไบโอเทค สวทช. ได้รับการเชิดชูเกียรติด้วยรางวัล Thailand Biosafety Award ประจำปี 2569 ประเภททีม จากสมาคมชีวนิรภัย (ประเทศไทย)

ดร.ชาลินี กล่าวทิ้งท้ายถึงหัวใจสำคัญของงานด้านความปลอดภัยทางชีวภาพที่ทีมยึดมั่นว่า คือการสนับสนุนให้เกิดการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีชีวภาพ และการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพอย่างปลอดภัย นำไปสู่การสร้างสรรค์นวัตกรรมช่วยเพิ่มขีดความสามารถทางการแข่งขันของประเทศ และขับเคลื่อนเศรษฐกิจชีวภาพให้เติบโตอย่างมั่นคงและยั่งยืน

ผู้ที่สนใจศึกษาแนวทางปฏิบัติด้านความปลอดภัยทางชีวภาพ หรือขอรับคำปรึกษาเกี่ยวกับการดำเนินงานที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีชีวภาพ ติดต่อสอบถามได้ที่ฝ่ายความปลอดภัยทางชีวภาพ ไบโอเทค สวทช. เบอร์โทรศัพท์ 0 2564 6700 หรืออีเมล biosafety@biotec.or.th

เรียบเรียงโดย ภัทรา สัปปินันทน์ ฝ่ายสร้างสรรค์สื่อและผลิตภัณฑ์ สวทช.
อาร์ตเวิร์กโดย ภัทรา สัปปินันทน์
ภาพประกอบโดย ฝ่ายประชาสัมพันธ์ สวทช. และภาพจาก Shutterstock