หน้าแรก C-Fences โครงสร้างลดการกัดเซาะชายฝั่ง ฟื้นคืนพื้นที่ป่าชายเลน

C-Fences โครงสร้างลดการกัดเซาะชายฝั่ง ฟื้นคืนพื้นที่ป่าชายเลน

19 พ.ย. 2569
0
ข่าว
ข่าวประชาสัมพันธ์
บทความ
ผลงานวิจัยเด่น

C-Fences นวัตกรรมโครงสร้างลดแรงกระแทกของคลื่นและดักตะกอน เพื่อป้องกันการกัดเซาะชายฝั่งและฟื้นฟูพื้นที่ป่าชายเลน

สรุปใจความสำคัญ

  • นาโนเทค สวทช. พัฒนา C-Fences นวัตกรรมโครงสร้างลดแรงกระแทกของคลื่นและม่านดักตะกอน เพื่อป้องกันการกัดเซาะชายฝั่งควบคู่กับการฟื้นฟูป่าชายเลน โดยได้รับการสนับสนุนจาก ทช. ภาคเอกชน และผู้อยู่อาศัยบริเวณชายฝั่งจังหวัดสมุทรสงครามและสมุทรสาคร
  • อุปกรณ์ C-Fences ผลิตขึ้นจากพลาสติกชีวภาพและวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร เช่น เปลือกหอย แกลบ และซังข้าวโพด ผ่านการทดสอบเรื่องการย่อยสลายทางชีวภาพ และความปลอดภัยต่อสัตว์น้ำ
  • ผลทดสอบภาคสนาม 6 เดือน พบว่าโครงสร้าง C-Fences ลดความแรงของคลื่นที่ซัดเข้าชายฝั่งได้ 40–60% และดักตะกอนได้สูงประมาณ 40 เซนติเมตร กล้าไม้โกงกางที่ทดลองปลูกสามารถอยู่รอดหลังผ่านช่วงมรสุมได้มากกว่าร้อยละ 50 (ในอดีตไม่เคยปลูกสำเร็จมาก่อน)

พื้นที่ชายฝั่งทะเลเป็นพื้นที่เศรษฐกิจที่สำคัญของประเทศไทย ทั้งในด้านการประมง การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ การท่องเที่ยว และการเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำตามธรรมชาติ โดยประเทศไทยมีพื้นที่แนวชายฝั่งทะเลเป็นระยะทางรวมประมาณ 3,151 กิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่ 23 จังหวัด อย่างไรก็ตามพื้นที่ชายฝั่งหลายจุดกำลังเผชิญกับปัญหาการกัดเซาะตั้งแต่ระดับธรรมดาไปจนถึงระดับรุนแรง ซึ่งส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ชุมชนที่อยู่อาศัยบริเวณชายฝั่ง รวมถึงภาพรวมอุตสาหกรรมทางทะเลและชายฝั่งของไทย

ประมงพื้นบ้านเป็นหนึ่งในกิจกรรมเศรษฐกิจที่พึ่งพาความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศชายฝั่ง ซึ่งได้รับผลกระทบจากปัญหาการกัดเซาะชายฝั่ง

กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) โดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) พัฒนา C-Fences (ซีเฟนส์) โครงสร้างลดการกัดเซาะชายฝั่ง พร้อมม่านดักตะกอนเพื่อเร่งการดักตะกอน ช่วยฟื้นคืนพื้นที่ป่าชายเลน โดยได้รับการสนับสนุนจากกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง (ทช.)

ป่าชายเลนเป็นระบบนิเวศชายฝั่งที่ C-Fences มุ่งฟื้นฟู โดยอาศัยการลดแรงคลื่นและดักตะกอนเพื่อสร้างสภาพพื้นที่ที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของป่าชายเลน

C-Fences โครงสร้างเพื่อการป้องกันและการฟื้นฟู

จุดเริ่มต้นในการพัฒนานวัตกรรมโครงสร้าง C-Fences ของทีมวิจัยวัสดุเชิงประกอบขั้นสูงและสิ่งทอนาโน นาโนเทค สวทช. มาจากคุณรังสิมา ตัณฑเลขา ผู้อำนวยการโปรแกรมอาวุโส ฝ่ายบริหารวิจัยเพื่อสนับสนุนยุทธศาสตร์ชาติ สวทช. และหนึ่งในผู้ดำเนินงานสนับสนุนด้านการดูแลฟื้นฟูระบบนิเวศของไทยมาอย่างยาวนาน ชี้ให้เห็นถึงปัญหาการกัดเซาะชายฝั่ง และจุดอ่อนของโครงสร้างไม้ไผ่เพื่อลดการกัดเซาะ แม้การใช้โครงสร้างไม้ไผ่จะช่วยลดแรงกระแทกชายฝั่งได้สูงถึงประมาณร้อยละ 20 แต่ก็ยังมีจุดอ่อน คือ ไม่แข็งแรงและมีอายุการใช้งานสั้นเพียง 1 ถึง 2 ปี ตามคุณภาพของไม้ สภาพแวดล้อมที่ติดตั้ง การปักยึดโครงสร้าง และความรุนแรงของคลื่น

ดร.สมประสงค์ ทองคำ นักวิจัยนาโนเทค สวทช. ผู้พัฒนาเทคโนโลยี C-Fences
ดร.สมประสงค์ ทองคำ นักวิจัยทีมวิจัยวัสดุเชิงประกอบขั้นสูงและสิ่งทอนาโน นาโนเทค สวทช.

ดร.สมประสงค์ ทองคำ นักวิจัยทีมวิจัยวัสดุเชิงประกอบขั้นสูงและสิ่งทอนาโน นาโนเทค สวทช. อธิบายว่า จากปัญหาดังกล่าว ทีมวิจัยจึงได้นำความเชี่ยวชาญด้านนาโนเทคโนโลยีมาพัฒนาผลิตภัณฑ์ C-Fences ซึ่งเป็นโครงสร้างที่ลดความรุนแรงของคลื่น โดยใช้แนวคิดในการพัฒนา คือ Concept Protection and Restoration หรือการทำงานควบคู่กันระหว่างการลดการกัดเซาะและฟื้นฟูพื้นที่ชายฝั่ง โดยมีองค์ประกอบสำคัญ 4 ส่วน คือ โครงสร้างลดแรงกระแทกชายฝั่ง ม่านดักตะกอน ระบบติดตามประเมินงาน และการฟื้นฟูป่าชายเลนหลังแนวรั้ว

องค์ประกอบสำคัญ 4 ส่วน ของ การพัฒนาภายใต้แนวคิด Concept Protection and Restoration หรือการทำงานควบคู่กันระหว่างการลดการกัดเซาะและฟื้นฟูพื้นที่ชายฝั่ง คือ
1) โครงสร้างลดความรุนแรงของคลื่นที่ซัดเข้าชายฝั่ง โดยเสาของโครงสร้างผลิตจากพลาสติกชีวภาพและวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตรที่ย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ ตัวเสามีเส้นผ่านศูนย์กลาง 3–4 นิ้ว สูง 4–6 เมตร อายุการใช้งาน 10–15 ปี

2) ม่านดักตะกอน ทำหน้าที่กักเก็บตะกอนดินที่คลื่นซัดเข้าชายฝั่ง เพื่อการฟื้นคืนพื้นที่ป่าชายเลน โดยวัสดุที่ใช้ในการผลิตคือพลาสติกชีวภาพและวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตรที่ย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ

3) ระบบติดตามประเมินงาน โดยใช้กล้องวงจรปิดและเซนเซอร์ในการติดตามข้อมูลเพื่อประเมินประสิทธิภาพลดความรุนแรงของคลื่นและการดักตะกอน

4) การฟื้นฟูป่าชายเลนหลังแนวรั้วหลังการติดตั้ง 6–9 เดือน โดยเริ่มจากการพิจารณาความหนาแน่นของตะกอนที่เพิ่มขึ้น และความเหมาะสมต่อการปลูกไม้โกงกาง ก่อนร่วมกับคนในพื้นที่ปลูกกล้าโกงกางเพื่อฟื้นคืนพื้นที่ป่า

องค์ประกอบของ C-Fences ประกอบด้วยโครงสร้างลดแรงกระแทกของคลื่นและม่านดักตะกอน ซึ่งช่วยลดความรุนแรงของคลื่นและกักเก็บตะกอนเพื่อฟื้นฟูพื้นที่ชายฝั่ง

ดร.สมประสงค์ อธิบายว่า ในส่วนของโครงสร้างสำหรับลดแรงกระแทกชายฝั่ง เป็นการนำเอาท่อพลาสติกชีวภาพความยาว 3–5 เมตร (ขึ้นอยู่กับสภาพพื้นที่ที่จะปักโครงสร้าง) มายึดโยงเป็นโครงสร้างที่ผ่านการออกแบบทางวิศวกรรมให้เหมาะกับการรับแรงกระแทกของคลื่น เพื่อลดความรุนแรงของคลื่นที่จะซัดเข้าชายฝั่ง โดยตัวท่อผลิตขึ้นจากพลาสติกชีวภาพด้วยกระบวนการอัดรีดพิเศษเพื่อสร้างสมบัติความยืดหยุ่นและความแข็งแรงทนทานที่เหมาะสม ภายในท่อบรรจุด้วยวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร ประกอบด้วยแคลเซียมคาร์บอนเนตจากเปลือกหอย และวัสดุซับแรงจำพวกแกลบและซังข้าวโพด ส่วนม่านดักตะกอนก็ผ่านการออกแบบให้มีความแข็งแรงทนทานเป็นพิเศษเช่นเดียวกัน โดยใช้การสานเส้นพลาสติกชีวภาพเข้ากับเส้นใยป่านจนได้เป็นผืนม่านความสูง 50 เซนติเมตร ความยาวตามหน้ากว้างของพื้นที่

“วัสดุพลาสติกชีวภาพที่นำมาใช้ในการผลิตผ่านการทดสอบเรื่องการย่อยสลายในสภาพแวดล้อมจำลองที่ใกล้เคียงกับพื้นที่ที่ติดตั้งเรียบร้อยแล้ว พบว่าพลาสติกที่แตกสลายสามารถย่อยสลายได้หมดภายใน 3–6 เดือน และผ่านการทดสอบทั้งความเป็นพิษต่อเซลล์และเนื้อเยื่อของสัตว์เรียบร้อยแล้วว่า ไม่ก่อให้เกิดความผิดปกติต่อร่างกาย และไม่สร้างผลกระทบต่อการเจริญเติบโตของสัตว์น้ำ”

ทดสอบใช้งานจริงแล้วที่จังหวัดสมุทรสงครามและสมุทรสาคร

ในช่วงต้นปี 2569 ทีมวิจัยได้ร่วมกับ ทช. ภาคเอกชน และประชาชนผู้อาศัยในพื้นที่ชายฝั่ง ทดสอบใช้งาน C-Fences ในบริเวณรอยต่อจังหวัดสมุทรสงครามและสมุทรสาคร

ดร.สมประสงค์ เล่าว่า ผลจากการทดสอบใช้งานเป็นเวลา 6 เดือน พบว่า C-Fences ลดแรงกระแทกชายฝั่งได้สูงถึงร้อยละ 40–60 โดยหลังผ่านไป 6 เดือน ซึ่งรวมถึงการผ่านช่วงมรสุมมาแล้ว เสาของ C-Fences ได้รับความเสียหายมีรอยแตกร้าวเล็กน้อยเพียง 2 ต้นเท่านั้นจากจำนวนรวมกว่า 130 ต้น (น้อยกว่าร้อยละ 2) ส่วนด้านการดักตะกอนพบว่า ภายใน 6 เดือน มีตะกอนดินโคลนมาติดอยู่ในม่านดักตะกอนสูงถึงประมาณ 40 เซนติเมตร จากความสูงม่าน 50 เซนติเมตร หลังจากนี้จะนำม่านดักตะกอนไปติดตั้งเหนือชั้นตะกอนดินที่กักไว้เดิมเพื่อให้ดักตะกอนได้มากยิ่งขึ้นต่อไป

“นอกจากการทดสอบประสิทธิภาพของอุปกรณ์ ทีมวิจัยยังได้ร่วมกับคนในพื้นที่ทดสอบการนำกล้าไม้โกงกางไปลงปลูกหลังแนว C-Fences (ระหว่าง C-Fences กับชายฝั่งป่าชายเลน) ผลปรากฏว่า ต้นกล้าที่ทดลองปลูกก่อนช่วงมรสุมเพียงประมาณ 1 สัปดาห์ เหลือรอดหลังผ่านช่วงมรสุมได้มากกว่าร้อยละ 50 ขณะที่ในอดีตไม่เคยนำกล้าไม้โกงกางมาลงปลูกเพื่อฟื้นฟูป่าในบริเวณพื้นที่ทดสอบได้สำเร็จมาก่อน เพราะคลื่นที่ซัดเข้าชายฝั่งอย่างรุนแรงจะกระแทกต้นกล้าจนล้มหรือหักภายในเวลาไม่กี่วัน อย่างไรก็ตามทีมวิจัยจะยังคงติดตามผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อสิ่งแวดล้อมในระยะยาว เพื่อนำข้อมูลมาปรับปรุงงานให้มีคุณภาพมากยิ่งขึ้นต่อไป”

แนวโครงสร้าง C-Fences ที่ติดตั้งบริเวณชายฝั่งเพื่อช่วยลดแรงกระแทกของคลื่นและกักเก็บตะกอนดินโคลน

การติดตามระดับตะกอนดินโคลนที่สะสมบริเวณพื้นที่ทดสอบ C-Fences เพื่อประเมินประสิทธิภาพการดักตะกอน

การจะดูแลการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติไม่สามารถทำสำเร็จได้โดยหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วนทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน ในการสนับสนุนทั้งองค์ความรู้ งบประมาณ และการดูแลที่ต่อเนื่อง

ดร.สมประสงค์ เน้นย้ำว่า ผลสำเร็จของการวิจัยและพัฒนาผลงาน C-Fences เกิดขึ้นได้จากการสนับสนุนของทุกภาคส่วน เพราะแม้ทีมวิจัยจะมีความเชี่ยวชาญด้านกระบวนการพัฒนาวัสดุด้วยนาโนเทคโนโลยี แต่ก็ไม่อาจพัฒนาเทคโนโลยี C-Fences ให้สำเร็จได้ หากขาดการสนับสนุนองค์ความรู้ด้านสมุทรศาสตร์ ระบบนิเวศป่าชายเลน และการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติจาก ทช. การสนับสนุนการผลิตอุปกรณ์ในระดับอุตสาหกรรมจากบริษัทอินเน็กซ์ เคมีคอล จำกัด และการสนับสนุนข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับพื้นที่ปฏิบัติงาน การร่วมติดตามดูแลรักษาอุปกรณ์ C-Fences และร่วมฟื้นฟูป่าจากผู้คนในแต่ละชุมชน รวมไปถึงการได้รับการสนับสนุนจากภาคส่วนต่าง ๆ ภายใน สวทช. ทั้งภาคส่วนการวิจัย และภาคส่วนที่สนับสนุนการดำเนินงานวิจัยด้วย

ทีมวิจัยและผู้เกี่ยวข้องร่วมประชุมแลกเปลี่ยนข้อมูลเพื่อสนับสนุนการพัฒนาและทดสอบเทคโนโลยี C-Fences

การนำเสนอต้นแบบโครงสร้าง C-Fences เพื่อเผยแพร่ผลงานวิจัยและสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับเทคโนโลยีแก่ผู้เกี่ยวข้อง

“ปัจจุบันทีมวิจัยยังคงดำเนินการวิจัยและพัฒนาอุปกรณ์ C-Fences อย่างต่อเนื่อง ทั้งเพื่อการยกระดับประสิทธิภาพของอุปกรณ์ และการวิจัยและพัฒนาเพื่อต่อยอดสู่การประยุกต์ใช้ในสภาพพื้นที่ที่แตกต่างออกไป เช่น พื้นที่ชายฝั่งป่าชายเลนที่ได้รับความเสียหายจากการกัดเซาะในระดับรุนแรง พื้นที่ชายฝั่งที่เป็นหาดทราย

“ทีมวิจัยคาดหวังเป็นอย่างยิ่งว่า C-Fences จะเป็นส่วนหนึ่งในการดูแล รักษา และฟื้นคืนระบบนิเวศป่าชายเลนไทย ซึ่งจะส่งผลดีต่อทั้งเศรษฐกิจและสังคมของผู้อยู่อาศัยในพื้นที่ดังกล่าว นอกจากนี้ทีมวิจัยยังคาดหวังว่าการที่ C-Fences เป็นอุปกรณ์ที่ผลิตขึ้นจากวัสดุทางการเกษตรเหลือทิ้งที่รับซื้อจากเกษตรกรในพื้นที่ชายฝั่งและพื้นที่อื่น ๆ ของประเทศไทย จะมีส่วนในการช่วยลดปัญหาการจัดการขยะที่ไม่เหมาะสมก่อให้เกิดมลพิษต่อสิ่งแวดล้อม และเป็นอีกหนึ่งช่องทางในการสร้างรายได้กลับคืนแก่เกษตรกรไทย”

ผู้ประกอบการและหน่วยงานภาครัฐที่สนใจ ติดต่อสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ ดร.สมประสงค์ ทองคำ นาโนเทค สวทช. ทางอีเมล somprasong.tho@nanotec.or.th หรือเบอร์โทรศัพท์ 06 3457 8668


เรียบเรียงโดย ภัทรา สัปปินันทน์ ฝ่ายสร้างสรรค์สื่อและผลิตภัณฑ์ สวทช.
อาร์ตเวิร์กโดย ภัทรา สัปปินันทน์
ภาพประกอบโดย นาโนเทค สวทช. และภาพจาก Shutterstock

แชร์หน้านี้: