คอลัมน์ประจำ ร้อยพันวิทยา

ทำไมเรายังไม่วาร์ป !?? ตอนที่ 1

เรื่องโดย รวิศ ทัศคร


หลายคนคงจะเคยเห็นการทำงานของเครื่องยนต์วอร์ป (warp drive) หรือที่คนไทยเรียกกันติดปากว่า วาร์ป ซึ่งเป็นที่รู้จักคุ้นตากันดีจากฉากการเดินทางด้วยความเร็วเหนือแสงในภาพยนตร์ไซไฟฟอร์มยักษ์ต่าง ๆ กัปตันออกคำสั่งเพียงประโยคเดียว ยานก็พุ่งทะยานข้ามระยะทางระหว่างดาว แน่นอนว่าเรายังไม่เห็นสิ่งประดิษฐ์หรือนวัตกรรมเกี่ยวกับการเดินทางแบบนี้ขึ้นมาในปัจจุบัน และหากมันจะเป็นจริงได้ก็คงจะต้องใช้เวลาอีกนานในอนาคต

แต่ท่ามกลางภาพจำที่อยู่ในจินตนาการนั้น มีคนเริ่มพิจารณาถึงพัฒนาทฤษฎีของการเดินทางชนิดนี้ขึ้นในโลกแห่งความจริงบ้างแล้ว ถ้าถามนักฟิสิกส์ว่าเราจะสร้างเครื่องยนต์แบบวาร์ปนั้นได้อย่างไร คำตอบกลับเริ่มต้นด้วยโจทย์ที่แปลกกว่าการหาเชื้อเพลิงเสียอีกครับ

เราต้องทำให้ระยะทางและเวลารอบยานมีโครงสร้างต่างไปจากเดิม แล้วหาว่าธรรมชาติมีสสารชนิดใดที่รองรับโครงสร้างนั้นได้ เพราะในปัจจุบันการคำนวณบอกเราได้ว่าเรขาคณิตบางชนิดจะทำให้ผู้สังเกตที่อยู่ไกล ๆ เห็นฟองปริภูมิเวลาเคลื่อนด้วยอัตราเหนือแสงได้ โดยผู้โดยสารยังไม่แซงแสงในกรอบเฉพาะที่ แต่ราคาที่ต้องจ่ายในการเดินทางจะอยู่ในรูปพลังงานลบ ความเค้นแอนไอโซทรอปิก ขอบฟ้าเชิงเหตุผล และผลควอนตัมที่ยังไม่มีวิธีควบคุม

นี่คือหัวใจของเครื่องยนต์วาร์ปที่ศึกษากันในทฤษฎีสัมพัทธภาพทั่วไป เราเขียนแบบจำลองการเดินทางเช่นนี้ได้แล้ว แต่ยังไม่มีวิธีสร้างฟองวาร์ปสำหรับขนส่งยานจริง ตอนนี้มีผลงานตีพิมพ์รุ่นใหม่ ๆ มาช่วยคลี่คลายข้อจำกัดบางข้อ โดยเฉพาะเรื่องพลังงานบวกในกรณีต่ำกว่าแสง ส่วนการเดินทางเหนือแสงยังมีปัญหาใหญ่ทั้งการสร้าง การควบคุม และความเสถียร

แนวคิดของระบบขับเคลื่อนวาร์ปเริ่มต้นจากการกลับลำดับโจทย์ตามปกติของสัมพัทธภาพทั่วไป แทนที่จะกำหนดสสารแล้วถามว่าสสารทำให้ปริภูมิเวลาโค้งอย่างไร เราก็กำหนดเรขาคณิตที่ต้องการก่อน แล้วใช้สมการสนามไอน์สไตน์คำนวณย้อนกลับว่า เทนเซอร์พลังงาน–โมเมนตัม (tensor energy–momentum, stress-energy tensor) ชนิดใดจึงจะรองรับเรขาคณิตนั้นได้


แนวคิดฟองวาร์ปของอัลกูบิเอร์เรที่เสนอไว้ในปี ค.ศ. 1994

ในทฤษฎีสัมพัทธภาพทั่วไป อวกาศสามมิติกับเวลารวมกันเป็นกาลอวกาศ (spacetime) หรือที่เรียกว่าปริภูมิเวลา สสารและพลังงานสัมพันธ์กับความโค้งของกาลอวกาศ และรูปทรงของกาลอวกาศก็มีผลต่อเส้นทางของวัตถุและแสง สิ่งที่ใช้ระบุว่าระยะทางและช่วงเวลาวัดอย่างไรในแต่ละบริเวณ เรียกว่า เมตริก (metric) เมตริกจึงเป็นคำอธิบายทางคณิตศาสตร์ของกาลอวกาศ ไม่ใช่หมายถึงตัวเครื่องยนต์หรือวัสดุชนิดหนึ่งชนิดใดครับ

ในปี ค.ศ. 1994 มิเกล อัลกูบิเอร์เร (Miguel Alcubierre) เสนอเมตริกที่มีบริเวณภายในเกือบเป็นแนวราบล้อมรอบยานและมีบริเวณเปลี่ยนผ่านซึ่งเคลื่อนที่ไปพร้อมกัน เราเรียกโครงสร้างนี้ว่า ฟองวาร์ป (warp bubble) ส่วน “ผนังฟอง” หมายถึง บริเวณที่มีการเปลี่ยนผ่านของเรขาคณิตจากภายในไปสู่ภายนอก ไม่ได้หมายความว่ามีผนังแข็ง ๆ เหมือนลำตัวยาน หรือโล่พลังเรืองแสงแบบในภาพยนตร์แต่อย่างใด


ความหนาแน่นของพลังงานรอบ ๆ ฟองวาร์ปแบบอัลกูบิเอร์เร

ถ้าใครติดตามบทความที่กล่าวถึงเรื่องนี้ในช่วงสี่ห้าปีที่ผ่านมา ก็จะคุ้นเคยกับคำอธิบายเกี่ยวกับการที่อวกาศหดตัวด้านหน้ายานและขยายตัวด้านหลัง ภาพนี้ช่วยให้คนทั่วไปเข้าใจเมตริกของออัลกูบิเอร์เรได้บางส่วน แต่สิ่งที่เราเข้าใจกันอยู่นี้ก็ไม่ใช่นิยามของวาร์ปทุกแบบ ตัวอย่างเช่น ยังมีแบบจำลองการวาร์ปอีกแบบชื่อว่า แบบจำลองของนาตารีอู (Natário) ทำให้ปริมาตรเล็ก ๆ ที่ติดตามไปกับผู้สังเกตชุดหนึ่งไม่อาจขยายหรือหดตัวได้แม้ยังมีโครงสร้างวาร์ปอยู่ การเปลี่ยนรูปทรงของกาลอวกาศจึงมีรายละเอียดมากกว่าภาพ “บีบหน้า ยืดหลัง” ที่บทความต่าง ๆ นำเสนอกันจนเป็นภาพจำทั่วไปในปัจจุบัน

อาจมีคำถามว่า แล้วทำไมผู้สังเกตยานจากระยะไกลจึงเห็นยานเคลื่อนที่วิ่งด้วยความเร็วเหนือแสง แต่ไม่ได้เร็วเหนือแสงถ้าเราวัดความเร็วใกล้ ๆ ยาน

สำหรับการอธิบายแบบง่ายของเรื่องนี้ให้สมมติว่าต้นทางกับปลายทางอยู่ห่างกันเป็นระยะ D ในกาลอวกาศพื้นหลังที่เกือบราบ และใช้นาฬิกาซึ่งกำหนดให้เดินตรงกันในกรอบนั้น แสงจะใช้เวลา D/c โดย c คือ อัตราเร็วแสงในสุญญากาศ การเดินทางแบบวาร์ปที่เรียกว่าเหนือแสงมุ่งให้ไปถึงปลายทางในเวลาสั้นกว่าค่านี้ โดยเปลี่ยนกาลอวกาศที่ใช้เดินทาง ซึ่งการเปรียบเทียบนี้ไม่ได้หมายความว่ายานแซงลำแสงที่วิ่งอยู่ข้าง ๆ ยานในกาลอวกาศเดียวกัน

ในเมตริกอัลกูบิเอร์เร ความเร็วเชิงพิกัดของศูนย์กลางฟองอาจมากกว่า c ได้ ขณะที่เส้นทางของผู้โดยสารในกาลอวกาศยังเป็นเส้นโลกแบบไทม์ไลก์ (timelike worldline) ซึ่งเป็นชนิดของเส้นทางที่วัตถุมีมวลเดินตามได้ อย่างไรก็ตามความเร็วเชิงพิกัดมากกว่า c เพียงอย่างเดียวไม่ใช่หลักฐานของการเดินทางเหนือแสงที่มีความหมายทางกายภาพ ต้องตรวจว่าการเปรียบเทียบระหว่างต้นทางกับปลายทางเปลี่ยนไปจริง ไม่ใช่เพียงผลของการเลือกพิกัด

ความน่าสนใจของงานวาร์ปอยู่ที่วิธีตั้งโจทย์ด้วยครับ ตามปกติเราอาจเริ่มจากสสารก้อนหนึ่ง แล้วคำนวณว่ามันทำให้กาลอวกาศโค้งอย่างไร แต่งานพัฒนาทฤษฎีเกี่ยวกับการวาร์ปจำนวนมาก เริ่มจากกำหนดกาลอวกาศที่อยากได้ หรือกำหนดเมตริกที่ให้การเดินทางตามต้องการ แล้วค่อยใช้สมการของไอน์สไตน์คำนวณย้อนกลับว่าสสารและพลังงานต้องมีลักษณะแบบไหน

อธิบายเปรียบเทียบก็คล้ายกับการที่เราออกแบบสะพานให้มีรูปร่างที่ต้องการก่อน แล้วค่อยคำนวณว่าแต่ละตำแหน่งต้องรับแรงเท่าไร หากคำตอบต้องการวัสดุที่ยังไม่มีอยู่ การคำนวณสะพานก็ยังมีประโยชน์ แต่ยังสั่งผู้รับเหมาให้ลงมือสร้างไม่ได้

ฟองวาร์ปอยู่ในสถานการณ์คล้ายกัน เรามีคำอธิบายรูปทรง แต่ยังต้องหาแหล่งกำเนิดที่ทำให้รูปทรงนั้นเกิดขึ้นได้จริง

ดังนั้นคำถามว่า “ต้องใช้พลังงานเท่าไรในการสร้างฟองวาร์ป” จึงยังไม่ครบ ต้องถามด้วยว่าพลังงานและความเค้นต้องกระจายอยู่ที่ใด (ของฟองวาร์ป) มีเครื่องหมายอย่างไร และเปลี่ยนไปตามเวลาอย่างไร

พอเราคำนวณ Tμν ย้อนจากเมตริกได้แล้ว เรายังต้องหาว่ามีสสารหรือสนามทางกายภาพแบบใดบ้างที่ให้เทนเซอร์แบบนั้นได้จริงหรือไม่ รวมถึงต้องตรวจสมการการเคลื่อนที่ของสสาร เงื่อนไขขอบเขต และความเสถียร การได้คำตอบทางเรขาคณิตจึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการศึกษาความเป็นไปได้ของการสร้างเครื่องยนต์แบบนี้ขึ้นมา ไม่ใช่แบบประกอบเครื่องยนต์สำเร็จรูปที่พร้อมนำไปสร้างได้แบบในหนัง

แม้ภายในฟองจะเกือบราบ แต่บริเวณผนังต้องเชื่อมกาลอวกาศภายในเข้ากับภายนอก การเปลี่ยนแปลงของฟังก์ชันรูปร่างจึงทำให้ความโค้งและองค์ประกอบของ Tμν มีค่ามากในบริเวณนี้ การทำผนังให้บางลงไม่ได้ลดภาระเสมอไป เพราะค่าของฟังก์ชันต้องเปลี่ยนภายในระยะสั้นลง ทำให้อนุพันธ์เชิงพื้นที่มีขนาดสูงขึ้น

ความโค้งทำให้ส่วนต่าง ๆ ของยานมีความเร่งสัมพัทธ์ไม่เท่ากัน เกิดการยืดหรือบีบที่เรียกว่า แรงไทดัล (tidal forces) แม้ศูนย์กลางยานจะตกอย่างอิสระก็ตาม แต่ความรุนแรงที่ยานได้รับขึ้นกับตำแหน่งและขนาดของยานเมื่อเทียบกับบริเวณภายในที่เกือบราบ หากยานอยู่ห่างจากผนังมากก็ไม่ควรนำค่าความโค้งสูงสุดบนผนังมาเท่ากับแรงที่ผู้โดยสารได้รับทันที

การวัดความโค้งด้วยตัวเลขเพียงค่าเดียวอาจทำให้เข้าใจผิด เช่น ริชชีสเกลาร์ (Ricci scalar) อาจเป็นศูนย์ทั้งที่กาลอวกาศยังโค้ง

นักวิจัยจึงศึกษาปริมาณที่คำนวณจากเทนเซอร์ความโค้งและมีค่าไม่เปลี่ยนเมื่อเปลี่ยนพิกัด เรียกว่า อินแวเรียนต์ของความโค้ง (curvature invariant) หลายตัวร่วมกัน รวมถึงส่วนที่สร้างจากเทนเซอร์ริชชีและเทนเซอร์ไวล์ (Weyl tensor) ซึ่งส่วนหลังเกี่ยวข้องกับความโค้งที่ไม่ได้ถูกกำหนดโดยสสารเฉพาะจุดเพียงอย่างเดียว

ภายในสงบแต่ผนังฟองซับซ้อน

หากผู้โดยสารอยู่ในบริเวณเกือบราบ ทำไมฟองจึงยังอันตรายได้ จุดสำคัญอยู่ที่การเชื่อมภายในกับภายนอกครับ ผนังฟองต้องรองรับการเปลี่ยนแปลงของเรขาคณิต หากบังคับให้เปลี่ยนภายในระยะที่สั้นลง ความชันของการเปลี่ยนแปลงอาจสูงขึ้น การทำผนังบางจึงไม่ได้แปลว่าประหยัดพลังงานหรือสร้างง่ายขึ้นเสมอไป

ความโค้งยังทำให้วัตถุใกล้กันมีความเร่งต่างกันจนเกิดการยืดหรือบีบ อย่างไรก็ตามเราไม่ควรเอาความโค้งสูงสุดที่ผนังไปสรุปว่า ผู้โดยสารจะถูกฉีกทันที ต้องดูว่ายานมีขนาดเท่าไร อยู่ห่างผนังแค่ไหน และบริเวณภายในเกือบราบกว้างพอหรือไม่

โฮเซ โรดัล (Jose Rodal) นักวิจัยและวิศวกรชาวอเมริกัน ขยายภาพบริเวณนี้ด้วยการตรวจปริมาณความโค้งหลายชนิด เขาวิเคราะห์เมตริกอัลกูบิเอร์เรและพบโครงสร้างหลายชั้นรอบผนังซึ่งสัมพันธ์กับเทนเซอร์พลังงาน–โมเมนตัมที่มีสมบัติความเค้นแตกต่างตามทิศทาง (anisotropic) ผลนี้เตือนว่า แหล่งกำเนิดฟองซับซ้อนกว่าการวางมวลบวกเป็นเปลือกชั้นเดียวแบบการหุ้มยานด้วยเปลือกสสารง่าย ๆ

ส่วนการศึกษาเมตริกนาตารีอูรายงานแอมพลิจูดของปริมาณความโค้งที่นำมาเปรียบเทียบสูงกว่าแบบอัลกูบิเอร์เรราว 35 เท่า ในกรณีที่ใช้ความเร็ว v = c รัศมีฟอง 5 เมตร และพารามิเตอร์ความชัน σ = 4 เมตร–1 เท่ากัน ตัวเลขนี้เป็นผลของกรณีเปรียบเทียบดังกล่าวเท่านั้น ไม่ใช่อัตราส่วนตายตัวของวาร์ปทั้งสองชนิด และตัวเลขนี้ก็ไม่ได้หมายความว่ายานนาตารีอูทุกแบบมีแรงกระทำต่อผู้โดยสารมากกว่า 35 เท่า

การสร้างฟองวาร์ปในสมการเป็นเพียงจุดเริ่มต้น แต่ในโลกจริงเราจะสร้างมันขึ้นมาได้อย่างไร ติดตามต่อในตอนที่ 2 ฉบับหน้าครับ


แหล่งข้อมูลอ้างอิง

About Author