คอลัมน์ประจำ สภากาแฟ

ดวงจันทร์ อะมีบา เอนเซลาดัส และขีดจำกัดแห่งชีวิต…ที่คงต้องคิดนิยามใหม่

เรื่องโดย ผศ. ดร.ป๋วย อุ่นใจ


มาอีกแล้ว ธีมอวกาศ…

มาทีไรมึนทุกที ถามว่าเพราะอะไร ก็เพราะงานวิจัยอวกาศส่วนใหญ่ต้องใช้จินตนาการสูง

อย่างการส่งผำหรือมอสไปในอวกาศ…

ซึ่งก็อาจจะมืดมิด

หรือจริง ๆ อาจจะไม่มืดเท่าไร

เพราะในความเป็นจริงถ้าไม่ได้อยู่ใต้เงาของดาวหรืออะไรสักอย่างก็น่าจะได้แสงจากดาวฤกษ์อย่างดวงอาทิตย์อยู่บ้าง ถ้าภาชนะบรรทุกหรือเพย์โหลด (payload) เปิดให้แสงผ่าน ไม่มีอะไรบัง

บางทีอาจจะได้รับแสงมากกว่าบนผิวโลกด้วยซ้ำ เพราะไม่มีชั้นบรรยากาศมาดูดกลืนและแสงกระเจิงหายไปบางส่วน

แต่มีแสงก็ไม่ได้หมายความว่าจะอยู่ได้

คำถามคือ ถ้าปล่อยพืชออกไปบนดาวสักดวงจะเป็นสปีชีส์ผู้บุกเบิกที่ช่วย terraforming หรือปรับเปลี่ยนสภาพแวดล้อมของดาวให้เหมาะกับคนได้ไหม

แล้วพวกมันจะมีโอกาสรอดหรือเปล่า หรือที่จริงอาจจะตายหยังเขียดกันหมด พอเจอกับสภาพแวดล้อมอันโหดร้ายของดาวดวงอื่น ๆ

ถ้าเอาไปปล่อยบนพื้นผิวดวงจันทร์แบบไม่มีอะไรปกป้องก็น่าจะไม่รอด เอาเป็นว่าด้วยสภาพแวดล้อมที่แย่จนเกินกว่าคำว่าทุรกันดาร ทั้งความดัน น้ำ อุณหภูมิ รังสี จิปาถะ… ถ้าพวกสิ่งมีชีวิตที่เอาขึ้นไปหลุดออกไปก็ไม่น่าจะอยู่กันได้

ผำ… ไม่น่ารอด

มอส… ไม่น่าจะเติบโตได้

ส่วนคน… ไม่ต้องพูดถึง ไม่รอดแน่นอน และนั่นคือสาเหตุที่คนต้องใส่ชุดอวกาศ

เพราะสภาพแวดล้อมบนพื้นผิวดวงจันทร์นั้นไม่สามารถรองรับการใช้ชีวิตตามปกติของพวกเราได้

แต่ถ้าจะบอกว่าไม่มีชีวิตใดรอดได้เลย นั่นอาจจะไม่จริงเสมอไป

แม้ว่าสภาพแวดล้อมบนดวงจันทร์โดยส่วนใหญ่นั้นจะแย่ ทั้งรังสียูวี รังสีอื่น ๆ อีกสารพัด อุณหภูมิพื้นผิวก็เหวี่ยงแบบที่สุด ร้อนก็ร้อนระอุจนแผดเผา เย็นก็ยะเยือกหนาวเหน็บขนาดที่ว่าถ้าอยู่บนโลก อุณหภูมิขนาดนี้น้ำที่สาดออกไปยังแทบจะฟรีซเป็นน้ำแข็งในทันที แต่ก็ใช่ว่าดวงจันทร์จะไม่มีโอกาสมีชีวิตอยู่

เพราะในเขตขั้วดวงจันทร์ (lunar pole) เรื่องของแสงและอุณหภูมินั้นมีรายละเอียดต่างออกไป ทั้งนี้เพราะแกนหมุนของดวงจันทร์เอียงจากแนวตั้งฉากกับระนาบวงโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์เพียงประมาณ 1.5 องศา ดวงอาทิตย์จึงอยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้าในบริเวณขั้ว แค่ภูเขา ขอบหลุม หรือเนินบางแห่งก็อาจบังแสงให้พื้นที่ด้านหลังได้เป็นเวลานาน ขณะที่พื้นที่สูงบางแห่งกลับได้รับแสงเกือบตลอด

ที่น่าสนใจคือ บนดวงจันทร์ยังมีพื้นที่ที่แสงอาทิตย์ส่องไม่ถึง เรียกว่า พื้นที่เงาถาวร หรือ PSRs (permanently shadowed regions) ซึ่งมักอยู่ตามก้นหลุมหรือพื้นที่ต่ำใกล้ขั้วดวงจันทร์

ใน PSRs จะมีอุณหภูมิต่ำมากและไม่มีวัฏจักรร้อนกลางวันเย็นกลางคืนแบบพื้นที่รับแสงทั่วไป จึงเป็นกับดักความเย็นที่เก็บน้ำแข็งไว้ได้ ตอนนี้ก็มีหลักฐานที่ยืนยันความมีอยู่ของน้ำแข็งในพื้นที่เงาถาวรในบางแห่งแล้วด้วย


ภาพตำแหน่งพื้นที่เงาถาวรบริเวณขั้วใต้ดวงจันทร์ จุดสีฟ้าแสดงพื้นที่คาดการณ์ที่มีน้ำแข็งสะสมอยู่
ที่มาภาพ : NASA’s Goddard Space Flight Center Scientific Visualization Studio

บริเวณเหล่านี้เองที่ทำให้ทีมวิจัยนำโดย พราบาล แซกเซนา (Prabal Saxena) นักวิทยาศาสตร์จากศูนย์การบินอวกาศกอดดาร์ดของนาซา (NASA Goddard Space Flight Center) สนใจ

ด้วยสภาพแวดล้อมทั่วไปของพื้นผิวดวงจันทร์ คงไม่ง่ายที่จะมีตัวอะไรรอด แม้แต่จุลินทรีย์ที่ขึ้นชื่อว่าทนร้อนทนเย็นก็อาจไม่ไหว

ที่จริงเคยมีทีมวิจัยนำโดย แอนดรูว์ ซี. ชูเออร์เกอร์ (Andrew C. Schuerger) จากมหาวิทยาลัยฟลอริดา พัฒนาแบบจำลองการรอดชีวิตของจุลินทรีย์บนดวงจันทร์ หรือ Lunar Microbial Survival Model ขึ้นมาในปี ค.ศ. 2019 เพื่อประเมินการปนเปื้อนจากจุลินทรีย์ที่ติดไปกับยาน

แบบจำลองซึ่งใช้ข้อมูลความทนทานของสปอร์แบคทีเรีย Bacillus subtilis ทำนายว่า สปอร์บนพื้นผิวภายนอกยานในแถบศูนย์สูตรที่ไม่มีอะไรปกป้อง ไม่น่าจะยังมีชีวิตหลังผ่านไปหนึ่งรอบกลางวันกลางคืนของดวงจันทร์หรือประมาณหนึ่งเดือนบนโลก

แต่นั่นก็ไม่ได้หมายความว่าจุลินทรีย์ที่อยู่บนนั้นจะตายหมดทุกซอกทุกมุม เพราะในซอกหลืบที่อยู่ลึกภายในยานไม่โดนแสงและไม่ร้อนก็อาจคงอยู่ได้นานกว่ามาก

อุปสรรคสำคัญจึงเป็นรังสียูวีและความร้อนที่สูง โดยเฉพาะเมื่ออยู่ในสภาพสุญญากาศ ไม่ใช่เพียงอุณหภูมิที่เปลี่ยนไปมาเท่านั้น

พราบาลจึงตั้งคำถาม “แล้วถ้าจุลินทรีย์อยู่ใน PSRs ที่ไม่โดนแสงอาทิตย์โดยตรงล่ะ หรือถ้ามีที่หลบอื่น ๆ ล่ะ แบบนี้จะมีโอกาสที่จะรอดไหม และเป็นไปได้ไหมที่บางแห่งบนดวงจันทร์อาจมีพื้นที่ให้ชีวิตอยู่รอดได้ ?”

พวกเขาเลือกที่จะวิเคราะห์ใหม่โดยดูจากข้อมูลอุณหภูมิ ภูมิประเทศ และการได้รับแสงในแถบขั้วดวงจันทร์ แล้วเทียบกับโปรไฟล์ความอึด ถึก ทน ของจุลินทรีย์จากแบคทีเรียสามกลุ่มและราอีกสองกลุ่มซึ่งมีโอกาสติดไปกับการสำรวจอวกาศ

ผลการวิเคราะห์ออกมาน่าตื่นเต้น

ทำไมน่ะหรือ เพราะบางพื้นที่แถบขั้วดวงจันทร์อาจเอื้อให้จุลินทรีย์เหล่านี้รอดได้ แม้แต่รอยประทับจากรองเท้าบูทหรือรอยล้อของหุ่นโรเวอร์ก็อาจสร้างแอ่งเงาขนาดเล็กที่ช่วยหลบแสงยูวีได้ หากอยู่ในตำแหน่งและมีรูปทรงที่เหมาะสม

แต่อยู่รอดได้ก็ไม่ได้หมายความว่าจะโตได้นะ บางทีอาจจะแค่พักตัว เหมือนถูกแช่แข็งและทำให้แห้ง รอเวลาที่สภาพแวดล้อมจะเหมาะสมถึงจะเริ่มกลับมาเติบโตใหม่ได้

แค่นั้นก็เพียงพอแล้วที่จะทำให้เราต้องคิดว่า เราจะพาชีวิตอะไรบ้างไปทิ้งไว้บนดวงจันทร์ และการปนเปื้อนเหล่านั้นจะรบกวนการตรวจหาสารอินทรีย์หรือร่องรอยทางชีวภาพมากแค่ไหน จะมีโอกาสไหมที่เราจะตื่นเต้นว่าเจออะไรบางอย่างจากดวงจันทร์ ทั้งที่จริงแล้วเรานี่แหละเป็นคนเอาไปเอง

เมื่อโครงการอาร์เทมิสจะพาคนไปสำรวจแถบขั้วใต้ดวงจันทร์ เราคงต้องคิดกันให้จงหนักว่า จะพาอะไรขึ้นไปปนเปื้อนบนนั้นบ้างและนั่นจะส่งผลกระทบต่อการประเมินครั้งต่อไปหรือไม่

ในขณะเดียวกันบนโลกก็มีการค้นพบอะมีบาชนิดใหม่จากแหล่งน้ำร้อนธรรมชาติ นั่นคือ Incendiamoeba cascadensis เป็นการสร้างอะมีบาทนร้อนที่แบ่งเซลล์ได้ที่อุณหภูมิสูงถึง 63 องศาเซลเซียส และยังเคลื่อนที่ได้ที่อุณหภูมิถึง 64 องศาเซลเซียส อุณหภูมิระดับนี้ร้อนเกินกว่าที่พวกยูคาริโอตจะทนได้ และเป็นสถิติอุณหภูมิสูงสุดใหม่ที่มีรายงานว่ายูคาริโอตยังเพิ่มจำนวนได้

การค้นพบนี้น่าตื่นเต้น เพราะมันช่วยกระทุ้งให้เห็นว่าโลกนี้มีอะไรที่เรายังไม่รู้และยังไม่เจออีกมาก พลังแห่งวิวัฒนาการนั้นน่าอัศจรรย์ อีกทั้งยังอาจช่วยไขปริศนาให้เราเข้าใจระบบนิเวศร้อนสุดขั้วมากขึ้นอีกด้วย

แม้ว่าความสามารถของอะมีบาตัวใหม่นี้… จะยังห่างไกลนักจากการอยู่รอดบนดวงจันทร์ เพราะทนร้อนไม่ได้แปลว่าจะทนสุญญากาศ ความแห้ง และรังสีได้พร้อมกัน แต่การค้นพบมันก็น่าตื่นเต้นแล้ว เพราะช่วยบ่งชี้ว่าขีดจำกัดด้านอุณหภูมิของยูคาริโอตนั้นมีอะไรมากกว่าที่เราเคยรู้มากนัก

และใครจะรู้ บางทีการศึกษาว่ามันรักษาโปรตีน ดีเอ็นเอ และระบบต่าง ๆ ของเซลล์ให้ทำงานท่ามกลางอุณหภูมิร้อนระอุได้อย่างไร อาจให้แนวคิดใหม่ ๆ ที่เป็นประโยชน์ต่อเทคโนโลยีชีวภาพก็เป็นได้

ส่วนจะเอามาช่วยมนุษย์ต่อกรกับโลกที่ค่อย ๆ ร้อนระอุและสภาพอากาศที่รวนเรปรวนแปรแบบทุกวันนี้ได้อย่างไรนั้น ยังเป็นคำถามสำหรับอนาคตที่ยังต้องติดตามกันต่อไป

แต่ที่พีกยิ่งกว่าคืองานวิจัยของทีมวิลเลียม ออร์ซี (William Orsi) จากมหาวิทยาลัยลุดวิกมักซีมีเลียนแห่งมิวนิก (Ludwig-Maximilians-Universität München) ในประเทศเยอรมนี ที่ลงในวารสาร Science Advances

งานนี้จำลองเงื่อนไขทางเคมีบางส่วนที่คาดว่าจะพบในมหาสมุทรใต้เปลือกน้ำแข็งของเอนเซลาดัส (Enceladus) ดวงจันทร์ของดาวเสาร์ขึ้นมาในแล็บ แล้วเอาอาร์เคียทนร้อน Methanothermococcus okinawensis มาทดลองเลี้ยง หรือจะเรียกว่าลองทรมานพวกมันดูก็ได้ เพราะเงื่อนไขในการเพาะเลี้ยงนั้นแย่จริง ๆ

แต่ต้องย้ำว่าเป็นการจำลองสภาพเคมีบางส่วน ไม่ใช่ย่อเอนเซลาดัสทั้งดวงมาใส่ขวด

ผลปรากฏว่าอาร์เคียพวกนี้ทนกว่าที่คิด พวกมันเติบโตในสารละลายจำลองได้แม้สภาพด่างสูง (pH 11) ขณะที่อาหารเลี้ยงเชื้อแบบปกติที่ pH เดียวกันกลับไม่รองรับการเติบโต

อาร์เคียเอาไฮโดรเจนไปใช้เป็นแหล่งอิเล็กตรอนเพื่อรีดิวซ์คาร์บอนไดออกไซด์ให้กลายเป็นมีเทน ในกระบวนการที่เรียกว่าเมทาโนเจเนซิส (methanogenesis) ไฮโดรเจนที่เกิดจากปฏิกิริยาระหว่างแร่ในหินดวงจันทร์ (regolith) กับน้ำในสภาวะที่เป็นด่างช่วยหล่อเลี้ยงเมแทบอลิซึมของพวกมัน

ที่น่าสนใจคือ สารละลายอาจมีคาร์บอนอนินทรีย์ละลายอยู่มาก แต่เมื่อเป็นด่างสูง คาร์บอนส่วนใหญ่จะอยู่ในรูปไบคาร์บอเนตและคาร์บอเนต เหลือคาร์บอนไดออกไซด์อยู่เพียงน้อยนิด เซลล์จึงต้องรับมือกับภาวะ “คาร์บอนเยอะ แต่คาร์บอนไดออกไซด์ที่ใช้ได้มีน้อย” ไปพร้อมกัน

ข้อมูลทรานสคริปโตมเผยว่า ในสภาวะเช่นนี้ที่คาร์บอนไดออกไซด์ต่ำ เซลล์จะเพิ่มการแสดงออกของยีนที่เกี่ยวข้องกับการตรึงคาร์บอนผ่านวิถี reductive acetyl-CoA หรือวิถีวูด–ยุงดาห์ล (Wood–Ljungdahl pathway)

วิถีนี้ช่วยนำคาร์บอนมาสร้างโมเลกุลสำคัญชื่อ acetyl-CoA ซึ่งเซลล์นำไปใช้สร้างสารชีวโมเลกุลต่อได้

ผลที่ได้ออกมาน่าตื่นเต้นมาก พอให้มีลุ้น ไม่แน่ว่าภายใต้เปลือกน้ำแข็งที่หนาวเหน็บอาจมีสภาพเคมีและแหล่งพลังงาน โดยเฉพาะบริเวณที่น้ำทำปฏิกิริยากับหิน ซึ่งช่วยหล่อเลี้ยงชีวิตบางแบบได้จริง ๆ

อย่างไรก็ตามงานของทีมวิลเลียมเป็นการทดลองกับจุลชีพบนโลกในแล็บ ไม่ใช่หลักฐานว่ามีสิ่งมีชีวิตบนเอนเซลาดัส และไม่ได้พิสูจน์ว่าจุลชีพชนิดนี้จะอยู่ได้ทุกบริเวณในมหาสมุทรของมัน

แต่กระนั้นผลการทดลองนี้ก็เสนอว่า สภาพเคมีบางอย่างที่คาดว่าจะมีบนเอนเซลาดัสอาจช่วยเกื้อหนุนเมแทบอลิซึมของชีวิตได้จริง และนั่นก็เป็นเหตุผลที่ดีที่จะออกไปสำรวจต่อ

ในการสำรวจครั้งหน้า เราอาจพบอะไรน่าตื่นเต้นก็เป็นไปได้ บางทีเราอาจประเมินขีดจำกัดของชีวิตและพลังแห่งวิวัฒนาการต่ำไปเยอะเลย ใครจะรู้ ของแบบนี้ดูถูกไม่ได้นะ

About Author