เรื่องและภาพโดย ไอซี วริศา ใจดี
หลังจากใช้เวลาทั้งปิดเทอมฤดูร้อนสร้างระบบกรองอาร์กอนเหลวขึ้นมา ขั้นตอนที่ฉันว่าสนุกไม่แพ้การสร้างชุดทดลองเลยก็คือ การเก็บข้อมูลและวิเคราะห์ผล เพราะเป็นช่วงเวลาสำคัญที่จะได้รู้กันว่าเครื่องมือที่เราสร้างขึ้นมาทำงานได้ตามที่เราต้องการหรือเปล่า แต่ก่อนจะไปดูว่าสิ่งที่เราสร้างขึ้นมาทำงานได้ดีแค่ไหน เราต้องวางแผนกันก่อนว่าจะเก็บข้อมูลจากการทดลองอย่างไร รวมทั้งจะนำข้อมูลเหล่านั้นมาจัดการและวิเคราะห์ต่ออย่างไร
การทำความสะอาดวัสดุกรอง (regeneration) การกรองอาร์กอนเหลว (purification) และการตรวจวัดค่าความบริสุทธิ์ของผลลัพธ์ที่ได้ (purity monitoring) ล้วนเป็นขั้นตอนที่ใช้เวลาและต้องมีการติดตามผลอยู่ตลอดเพื่อไม่ให้มีความผิดพลาด ระบบทั้งหมดนี้เป็นระบบปิดอย่างที่ฉันได้เล่าไป เราจึงต้องมีวิธีที่ช่วยให้รู้ว่ากระบวนการต่าง ๆ กำลังดำเนินไปด้วยดีและเป็นไปตามคาดหวัง เช่น ในระบบของเราต้องมีการตรวจวัดอุณหภูมิและความดันในท่อไม่ให้สูงเกินจนอาจเกิดอันตรายได้ โดยค่าความชื้นที่เป็นตัวบ่งชี้ของไอน้ำที่เป็นผลลัพธ์ของปฏิกิริยาเคมีในเม็ดทองแดงกัมมันต์ที่ตรวจวัดได้จะช่วยบอกได้ว่าควรดำเนินการทดลองไปได้อีกนานเท่าไหร่ เพราะระยะของกระบวนการทำความสะอาดวัสดุกรองขึ้นอยู่กับระยะที่เราใช้งานเครื่องกรอง ถ้าไส้กรองสกปรกมากก็ต้องใช้เวลานานในการทำความสะอาด นอกจากนี้เมื่อส่งอาร์กอนเหลวที่กรองแล้วเข้าสู่เครื่องตรวจวัดคุณภาพ เราก็ต้องเก็บข้อมูลต่ออีกเพื่อนำมาวิเคราะห์ตามการคำนวณอัตราส่วนสิ่งเจือปนอย่างที่ฉันได้เล่าไว้ในฉบับก่อนหน้านี้
เรียกได้ว่าเราต้องเก็บข้อมูลและติดตามสถานะอย่างสม่ำเสมอและต่อเนื่องเป็นระยะเวลายาวนาน หรือที่เรียกว่า slow control ในระยะแรกที่ต้องการติดตามข้อมูลอุณหภูมิของเครื่องกรอง เรามีเซนเซอร์วัดอุณหภูมิติดตั้งตามตำแหน่งต่าง ๆ ของท่อ ค่าอุณหภูมิในแต่ละตำแหน่งจะช่วยให้เรารู้ว่าอาร์กอนเหลวเดินทางไปถึงตรงไหนแล้วในระบบที่ปิดมิดชิดนี้ เป้าหมายคือ ต้องควบคุมอุณหภูมิให้ไม่เกิน 200 องศาเซลเซียส ในช่วงท่อที่มีทองแดงกัมมันต์อาศัยอยู่, ต้องวัดค่าความชื้นและปริมาณแก๊สไฮโดรเจนที่เป็นผลลัพธ์จากกระบวนการ ทั้งนี้เพื่อเป็นตัวบ่งชี้ว่าเราต้องปล่อยให้ระบบทำงานต่ออีกนานแค่ไหนไส้กรองถึงสะอาดพอพร้อมทำงานต่อ ฉันได้ติดตั้งเซนเซอร์เหล่านี้ซึ่งต้องเชื่อมเข้ากับคอมพิวเตอร์ มีการบัดกรีเข้ากับวงจรที่เป็นอะแดปเตอร์ให้แปลงสัญญาณสื่อสารกันได้แบบอนุกรม (serial communication)
และเพื่อให้ดูดีขึ้นไปอีก ฉันก็ได้ใช้ PyQt5 ในการพัฒนาระบบอ่านและแสดงผลนี้ขึ้นมา ก่อนมาทำงานนี้ ฉันเคยเรียนเขียนโคดไพทอน (Python) แค่เพื่อพล็อตกราฟข้อมูล แต่ไม่เคยทำส่วนต่อประสานกราฟิกกับผู้ใช้ (graphical user interface, GUI) รวมถึงระบบสื่อสารแบบอนุกรมมาก่อน ฉันเลยได้มาฝึกฝนและหาข้อมูลเพื่อเรียนรู้ทักษะใหม่นี้ ฉันสนุกมากกับการได้นั่งคิดออกแบบให้ออกมาสวยงามและใช้งานได้ดีจนลงเอยออกมาเป็นอย่างที่เห็นนี่ละ
การใช้งานก็ไม่ยาก แทนที่จะต้องมากดโคดเริ่มของแต่ละเซนเซอร์ เราก็แค่ตั้งชื่อไฟล์ข้อมูลและกดปุ่มเริ่มได้เลย ระบบจะเก็บข้อมูลจากทุกเซนเซอร์มารวมกันอย่างมีระเบียบเอง ช่วยลัดขั้นตอนไปได้เยอะและช่วยให้การทำงานของเราเสถียรยิ่งขึ้น
![]() ภาพ GUI ที่ฉันออกแบบ ด้านบนแสดงค่าจากเซนเซอร์วัดความชื้นที่ประกอบด้วยค่าความชื้นสัมพัทธ์ จุดน้ำค้าง ความดัน และอุณหภูมิที่นำมาคำนวณรวมกันเพื่อให้ได้ความชื้นสัมบูรณ์ และด้านล่างเป็นส่วนของอุณหภูมิในตำแหน่งต่าง ๆ ของเครื่องกรอง ฉันได้ออกแบบให้แสดงผลบนรูปภาพเพื่อความเข้าใจง่าย |
อย่างไรก็ตาม GUI ที่ฉันออกแบบนี้ใช้งานได้แค่ในคอมพิวเตอร์ของแล็บและต้องคอยจดบันทึกข้อมูลอยู่เรื่อย ๆ เพราะมันต้องเชื่อมต่อกับระบบเซนเซอร์ทั้งหลายโดยตรง นั่นหมายถึง เมื่อเริ่มการทดลองฉันต้องคอยเฝ้าดูอยู่ในแล็บจนกว่าการทดลองจะเสร็จ ฉันปรึกษากับอาจารย์ที่ปรึกษาเพื่อหาแนวทางเลือกอื่นที่ดีกว่าเดิมเสมอ ได้ข้อสรุปออกมาว่าควรจะพัฒนาระบบเก็บข้อมูลที่รวมทุกเซนเซอร์เข้าด้วยกันเพื่อให้ติดตามการทดลองจากระยะไกลได้อย่างสะดวกและเป็นระบบมากขึ้น ระบบที่ทำงานในลักษณะสองฟังก์ชันนี้ก็เรียกว่า remote monitoring and slow control ที่ช่วยให้ฉันกดปุ่มเริ่มการทดลอง กลับหอมากินข้าว และเฝ้าดูผลได้ง่าย ๆ โดยไม่ต้องไปอยู่ในแล็บทั้งคืน
ฉันได้รับหน้าที่ให้มาติดตั้งระบบนี้ โดยพบว่าซอฟต์แวร์ Doberman (Detector OBservation and Error Reporting Multiadaptive ApplicatioN) ที่พัฒนาโดยกลุ่ม Astroparticle Physics แห่ง University of Freiburg เป็นโครงสร้างที่ช่วยให้เราจัดแจงเซนเซอร์แต่ละตัว เช่น เซนเซอร์วัดอุณหภูมิ วัดความชื้น วัดความดัน มาเชื่อมเข้าสู่เครือข่ายให้อ่านค่าและจัดเก็บลงในฐานข้อมูลออนไลน์อย่างเป็นระเบียบและมีความเสถียร ในขั้นตอนการติดตั้งก็ต้องเข้าไปแก้ไขในโคดตัวอย่างให้เข้ากับระบบของเรา ต้องกำหนดว่าเซนเซอร์แต่ละตัวเชื่อมต่อกับอุปกรณ์ใด และกำหนด local IP address ที่เหมาะสมสำหรับการเชื่อมต่อผ่านอีเทอร์เน็ต (Ethernet) การตั้งค่าและเชื่อมต่อแบบนี้เรานำไปใช้เมื่อต้องเพิ่มอุปกรณ์และเซนเซอร์ใหม่ในอนาคตได้
ในแล็บของเราประกอบด้วยอุปกรณ์และเซนเซอร์หลายชนิด เซนเซอร์ทั้งหมดใช้มาตรฐานการสื่อสารแบบ RS485 และ RS232 ซึ่งเป็นมาตรฐานสำหรับการสื่อสารแบบอนุกรม เราส่งคำสั่งเฉพาะไปยังเซนเซอร์เพื่อขอค่าการวัดหนึ่งค่า และจากนั้นถอดรหัสข้อมูลที่เซนเซอร์ส่งกลับมาเข้าสู่ฐานข้อมูลได้ เซนเซอร์เหล่านี้เชื่อมต่อเข้ากับเครือข่ายผ่านอะแดปเตอร์ของ Waveshare เพื่อสื่อสารกับฐานข้อมูล การสื่อสารแบบอนุกรม จำเป็นต้องมีคำสั่งอ่านค่า (readout command) หรือโคดเสริม (plug-in code) ที่กำหนดไว้ในระบบ Doberman ซึ่งจะเป็นตัวกำหนดรูปแบบของคำสั่งที่ส่งไปยังอุปกรณ์ เช่น จุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดของข้อความ ที่เราต้องมาถอดรหัสและแจง (parse) ข้อมูลตามรูปแบบค่าที่เซนเซอร์แต่ละชนิดส่งออกมาด้วย เช่น เซนเซอร์ ความชื้นและความดันปกติจะส่งค่าต่อเนื่องตลอดเวลาทุกหนึ่งวินาที แต่เราปิดโหมดนี้แล้วเปลี่ยนเป็นการส่งคำสั่ง ASCII เพื่อขอค่าครั้งละหนึ่งค่าได้ตามที่กำหนดไว้ในคู่มือของเซนเซอร์
เมื่อระบบเริ่มทำงาน ข้อมูลที่บันทึกจะถูกจัดเก็บในฐานข้อมูลและดึงออกมาได้ผ่าน Structured Query Language หรือ SQL ซึ่งเป็นภาษาสำหรับค้นหาและจัดการข้อมูลในฐานข้อมูล เราใช้ส่วนหน้าเว็บไซต์ (web front-end) ที่พัฒนาด้วย NodeJS เพื่อแสดงข้อมูลแบบเรียลไทม์อย่างมีประสิทธิภาพ ภายในหน้าเว็บมี Grafana ซึ่งเป็นเว็บแอปพลิเคชันสำหรับการแสดงผลข้อมูลในรูปแบบกราฟ เราปรับแต่งฐานข้อมูลให้จัดกลุ่มค่าการวัดตามประเภท เซนเซอร์ และอุปกรณ์ และนำกราฟข้อมูลแบบเรียลไทม์หลายชุดมาแสดงบนหน้าแสดงผลเดียวกัน ข้อดีก็คือทำให้ใช้งานได้ง่าย สะดวกต่อทุกคนในแล็บที่ต้องเข้ามาดูผลจากหน้าเว็บนี้โดยไม่ต้องไปแตะโคด แค่กดผ่านจอในหน้าเว็บ (interactive display) ก็จะได้ค่าที่ต้องการ เรื่องนี้อาจดูเป็นปัญหาเล็ก ๆ แต่เมื่อการทดลองของเรามีเซนเซอร์มากขึ้นและการจัดเก็บข้อมูลซับซ้อนยิ่งขึ้น ระบบนี้จึงนับว่ามีประโยชน์มากสำหรับการติดตามการทดลองแบบเรียลไทม์ นอกจากนี้ยังนำข้อมูลออกจากหน้าเว็บได้โดยตรง
![]() ตัวอย่างหน้าเว็บแสดงค่าที่วัดจากเซนเซอร์ต่าง ๆ ในแล็บที่เราติดตามผลได้จากนอกห้องแล็บ |
ฉันได้ร่วมออกแบบและสร้างระบบตรวจวัดความบริสุทธิ์ของอาร์กอนเหลว (liquid argon purification system) ซึ่งประกอบด้วยระบบกรอง (purifier) และเครื่องตรวจวัดความบริสุทธิ์ (purity monitor) และยังได้พัฒนา GUI ด้วย PyQt5 สำหรับระบบตรวจติดตามผลการทดลองแบบ slow control ที่ต่อมาเราได้เปลี่ยนมาใช้ระบบ Doberman ที่ช่วยให้ติดตามทางไกล นอกจากนี้ก็ยังมีส่วนในการตั้งค่าและดูแลการสื่อสารกับเซนเซอร์เพื่อแสดงผลบนหน้าเว็บของฐานข้อมูลที่ยังคงใช้งานอยู่ในทุกวันนี้
ฉันสนุกสนานกับการเข้าห้องปฏิบัติการตัดแผ่นเหล็กมาทำเป็นกล่องใส่วงจร การบัดกรีชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์เข้ากับแผงไฟฟ้า ไปจนถึงการเขียนโคดเพื่อสื่อสารกับเซนเซอร์ ทำให้ได้ฝึกทักษะคอมพิวเตอร์ ส่วนด้านการพัฒนาส่วนต่อประสานกับผู้ใช้งาน (user interface) พ่วงมากับการเรียนในคณะฟิสิกส์ซึ่งนำไปต่อยอดและประยุกต์ใช้กับการทำงานในสาขาอื่นได้ และแน่นอนว่าภาพการ์ตูนที่ใช้เป็นโลโกของหน้าเว็บ ฉันก็เป็นคนออกแบบด้วย นับว่าเป็นปิดเทอมภาคฤดูร้อนที่ได้ทดลองทำอะไรที่หลากหลายจริง ๆ



