Author: Piyaporn Setsiriphaiboon

“รู้ว่าท่วม แต่ก็ต้องปลูก บางปีเก็บเกี่ยวทัน แย่งทันน้ำ ก็ได้ผลผลผลิต ถ้าไม่ได้ก็ศูนย์” ภานุวัฒน์ อาจศรี เลขานุการกลุ่มแปลงใหญ่ข้าวหมู่ 17 บ้านหนองกก ตำบลบัวหุ่ง อำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ สะท้อนวิถีการทำนาที่ประสบสภาพน้ำท่วมทุกปี วิถีการทำนาของชาวบ้านหนองกก หมู่ 6 หมู่ 9 และหมู่ 17 บนพื้นที่เกือบ 3 พันไร่ทางทิศเหนือของหมู่บ้าน เริ่มเปลี่ยนแปลงหลังเขื่อนราษีไศลเปิดใช้งานเมื่อปี พ.ศ. 2542 ข้าวพันธุ์พื้นเมืองทั้งข้าวเหนียวดอกดู่ ข้าวเหนียวภูพาน ข้าวเหนียวกข 10 และข้าวเหนียวก่ำ ได้รับผลกระทบจากการปล่อยน้ำของเขื่อนในช่วงเดือนกันยายน-ตุลาคมของทุกปี ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ใกล้เก็บเกี่ยวผลผลิต ขณะที่พื้นที่ทางทิศใต้ของหมู่บ้านกว่า 2 พันไร่ ปลูกข้าวหอมมะลิ 105

ปัจจุบัน พื้นที่ปลูกทุเรียนของประเทศไทยได้ขยายตัวเพิ่มขึ้นในหลายภูมิภาค แต่ละพื้นที่ต่างมีเอกลักษณ์และจุดเด่นเฉพาะตัวที่สร้างมูลค่าให้ผลผลิต เช่นเดียวกับพื้นที่ภาคเหนือตอนล่าง โดยเฉพาะจังหวัดอุตรดิตถ์และจังหวัดแพร่ ซึ่งถือเป็นแหล่งปลูกทุเรียนที่สำคัญของประเทศ และเป็นถิ่นกำเนิดของทุเรียนพันธุ์พื้นเมืองชื่อดังอย่าง “หลงลับแล” และ “หลินลับแล” ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) สร้างชื่อเสียงและรายได้ให้แก่เกษตรกรในพื้นที่ไม่น้อยไปกว่าทุเรียนพันธุ์การค้าอย่างหมอนทอง ด้วยลักษณะภูมิประเทศที่เป็นพื้นที่เชิงเขาและลาดชัน ประกอบกับวิถีการปลูกแบบดั้งเดิมที่พึ่งพาธรรมชาติเป็นหลัก โดยเฉพาะการใช้น้ำฝน ทำให้การผลิตทุเรียนต้องเผชิญกับความท้าทายทั้งจากความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศและต้นทุนการผลิตที่มีแนวโน้มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทำให้เกษตรกรชาวสวนทุเรียนปรับเปลี่ยนวิธีคิดและเปิดรับ “เทคโนโลยีระบบฟาร์มรักษ์น้ำและสถานีตรวจวัดสภาพอากาศ” จากสถาบันการจัดการเทคโนโลยีและนวัตกรรมเกษตร (สท.) สวทช.[1] เพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ ลดต้นทุนการผลิต และลดความเสี่ยงจากปัจจัยแวดล้อมที่ไม่สามารถควบคุมได้ [1] โครงการถ่ายทอดองค์ความรู้นวัตกรรมเกษตรแม่นยำด้วยเทคโนโลยีเพื่อยกระดับศักยภาพความรู้การใช้งานโดยปฏิทินการปฏิบัติในแปลงปลูกทุเรียน 52 สัปดาห์ มีพื้นที่ดำเนินงาน 8 พื้นที่ในจังหวัดระยอง จันทบุรี อุตรดิตถ์ และแพร่ โดยคัดเลือกเกษตรกรที่มีทักษะและความพร้อมใช้สมาร์ทเทคโนโลยี มีพื้นที่แปลงทุเรียนที่เข้าถึงสัญญาณอินเทอร์เน็ต มีความพร้อมระบบไฟฟ้าและระบบการให้น้ำ และสามารถเป็นพื้นที่ต้นแบบหรือจุดเรียนรู้เทคโนโลยีได้ ฟาร์มรักษ์น้ำ:

“จริงๆ ไม่มีไอเดียอะไร แค่อยากลดต้นทุนอยู่แล้ว ตอนลองทำก็ไม่รู้ว่าผลจะออกมาเป็นอย่างไร รู้แต่ว่าวัวกินดี” วุฒินาถ สุวรรณละมัย เจ้าของลูกหินฟาร์ม อำเภอเมือง จังหวัดระยอง ย้อนความถึงแนวคิดการใช้ “น้ำซอสทุเรียนหมัก” ทดแทนกากน้ำตาล ด้วยความชื่นชอบโคมาแต่เด็ก เมื่อผู้เป็นพ่อเลิกเลี้ยงหมู วุฒินาถ จึงปรับเปลี่ยนพื้นที่เพื่อเลี้ยงโคเมื่อกว่าสิบปีก่อน เขาลงทุนโคขุนพันธุ์ชาโรเลส์ 50 ตัว จ้างแรงงานและซื้อวัตถุดิบอาหารทุกอย่างมาทดลองสูตรอาหารเอง โดยไม่มีความรู้การเลี้ยงมาก่อน “ลงทุนไปแล้วเกือบไม่เหลืออะไร สมัยนั้นวัวตัวละ 2-3 หมื่น วัวกำลังบูม ลองสูตรอาหารเอง วัวตาย ก็มาปรับสูตรใหม่แล้วเอาของที่มีในพื้นที่มาใช้ โดยเฉพาะอาหารหยาบ ทั้งข้าวโพด หญ้าเนเปียร์ เปลือกมัน เปลือกทุเรียน”  “เปลือกทุเรียน” มีเส้นใยที่เหมาะเป็นอาหารหยาบสำหรับเลี้ยงโคขุน อีกทั้งทุเรียนเป็นไม้ผลสำคัญของจังหวัด นอกจากผลผลิตสดแล้วยังมีทุเรียนทอดเป็นผลิตภัณฑ์แปรรูปที่ขึ้นชื่อไม่แพ้กัน เปลือกทุเรียนที่ถูกทิ้งเหล่านี้จึงกลายเป็นของดีในพื้นที่ที่

“เดี๋ยวนี้ปลูกผักไม่ใช่อาชีพเสริมแล้ว เดือนนึงได้ 2 หมื่นแล้วนะ” มนูญ แสงจันทร์สิริ หรือ ตานูน ประธานเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนใต้ร่มบุญเกษตรอินทรีย์ จังหวัดสงขลา บอกถึงความเปลี่ยนแปลงของรายได้จากการปลูกผักอินทรีย์ หลัง ตานูน ได้รู้จักและรับการถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีด้านการผลิตพืชผักจากสถาบันการจัดการเทคโนโลยีและนวัตกรรมเกษตร (สท.) สวทช. เมื่อปี พ.ศ. 2562 และสร้างเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ PGS ใต้ร่วมบุญ เป็นจุดเริ่มต้นของการรวมกลุ่มเกษตรกรในจังหวัดสงขลาเพื่อผลิตผักสดคุณภาพ โดยเขารับหน้าที่เชื่อมโยงตลาดและความรู้จากหน่วยงานต่างๆ และในปี พ.ศ. 2567 เกิดการขยายความร่วมมือกับ สท. ภายใต้โครงการการยกระดับเครือข่ายผู้ผลิตผักอินทรีย์ด้วยเทคโนโลยีโรงเรือนและการบริหารจัดการผลิตพืชผักโดยใช้กลไกตลาดนำการผลิต ซึ่งเครือข่ายผู้ผลิตผักอินทรีย์จังหวัดสงขลา[1] ได้รับการเติมเต็มทั้งองค์ความรู้ เทคโนโลยีโรงเรือนปลูกพืชต้นทุนต่ำแลการบริหารจัดการผลิตผักสดอินทรีย์คุณภาพ การวางแผนการผลิตและการตลาด “จากที่มองระดับชุมชน เราขยับการทำงานกับภาคีระดับจังหวัดเพื่อสร้างความมั่นคงให้เกษตรกรที่ปลูกผักอินทรีย์ ให้เป็นอาชีพหลัก ไม่ใช่ยางพาราเป็นหลัก เวลาเกิดวิกฤต สู้ปลูกผักไม่ได้”

“ทำผักสดได้ขายทุกวัน ทำเมล็ดพันธุ์ผักสลัด 4 เดือนถึงได้ขาย แต่ถ้าได้เงินหมื่น ก็น่าลอง” คำบอกเล่าจาก บุญเทียน สายไธสง เลขานุการวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้เกษตร Organic ของดียางสีสุราช ตำบลนาภู อำเภอยางสีสุราช จังหวัดมหาสารคาม เธอและสมาชิกต่างต้องการเพิ่มพูนความรู้การทำเมล็ดพันธุ์ผักสลัดในโรงเรือนปลูกพืชต้นทุนต่ำ หลังมีประสบการณ์ผลิตผักอินทรีย์มาเกือบ 10 ปี จากที่ทำนาเป็นอาชีพหลักและมารวมกลุ่มปลูกผักเป็นอาชีพเสริมเมื่อราวปี พ.ศ. 2559 บนพื้นที่สาธารณะ 14 ไร่ โดยมีสวนแก้วพะเนาว์เป็นพี่เลี้ยงให้ความรู้การผลิตผักสดอินทรีย์และมีตลาดส่งร่วมกัน สมาชิกเริ่มต้น 18 คน ปัจจุบันขยายเพิ่มเป็น 40 คน ปลูกผักและทำสวนกล้วย ซึ่งสมาชิก 21 คนที่ปลูกผักมีแปลงปลูกขนาด 7×15 เมตร คนละ 9