เรื่องโดย ผศ. ดร.อดุลย์ สมาธิ
มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
40 ปีที่แล้ว นักบรรพชีวินวิทยาชาวไทยค้นพบฟันไดโนเสาร์จากภาคอีสานของประเทศไทย และตั้งชื่อให้มันว่า สยามโมซอรัส สุธีธรนิ (Siamosaurus suteethorni) แต่จนถึงวันนี้ เรากลับยังไม่สามารถตอบได้อย่างแน่ชัดว่า เจ้าของฟันเหล่านี้มีหน้าตาเป็นอย่างไร อย่างไรก็ตามตลอดสี่ทศวรรษที่ผ่านมา หลักฐานใหม่ค่อย ๆ เพิ่มขึ้น จากฟันเพียงไม่กี่ซี่ ไปสู่กระดูกส่วนอื่น ๆ ของร่างกาย รวมถึงหลักฐานจากการศึกษากายวิภาคเปรียบเทียบกับไดโนเสาร์จากทั่วโลก การค้นพบเหล่านี้ไม่เพียงทำให้เรารู้จักสไปโนซอร์มากขึ้น แต่ยังทำให้คำถามเดิมเกี่ยวกับ “สยามโมซอรัส” ซับซ้อนขึ้นด้วย
ก่อนจะมีสยามโมซอรัส
ก่อนยุคบุกเบิกการสำรวจไดโนเสาร์ไทย มีการค้นพบฟอสซิลหรือซากดึกดำบรรพ์ในไทยมานานแล้ว การค้นพบไดโนเสาร์ครั้งแรกในประเทศไทย เริ่มขึ้นในปี ค.ศ. 1976 จากการสำรวจขุดค้นแร่ยูเรเนียมในเทือกเขาภูเวียง จังหวัดขอนแก่น โดยนักธรณีวิทยาจากกรมทรัพยากรธรณีได้ออกสำรวจแร่ยูเรเนียม และเจอกระดูกท่อนขาหลังที่มีขนาดใหญ่ชิ้นหนึ่ง จึงนำกลับมาที่กรมทรัพยากรธรณี จนมีนักวิจัยชาวฝรั่งเศสผ่านมาและได้แวะดู ก็พบว่ามันคือชิ้นส่วนกระดูกท่อนขาหลังของไดโนเสาร์กินพืชคอยาว นี่จึงนับเป็นหมุดหมายของการค้นพบและความร่วมมือด้านการวิจัยระหว่างกรมทรัพยากรธรณีของไทยกับผู้เชี่ยวชาญชาวฝรั่งเศส
เกือบสิบปีให้หลังจากการค้นพบกระดูกท่อนขาไดโนเสาร์คอยาวชิ้นแรก การขุดสำรวจซากดึกดำบรรพ์ในไทยยังคงดำเนินต่อไป โดยมีทีมฝรั่งเศส นำโดย ดร.ฟิลิป จองเวียร์ และทีมไทยนำโดย อาจารย์รุจา อิงคะวัต นเรศ สัตยารักษ์ และวราวุธ สุธีธร ได้ออกสำรวจซากดึกดำบรรพ์ จนค้นพบฟันแปลกประหลาดจากหลุมขุดค้นที่ 1 ในอุทยานแห่งชาติภูเวียง จังหวัดขอนแก่น ซึ่งต่อมาได้รับการวิจัยและตั้งชื่อว่า สยามโมซอรัส สุธีธรนิ (Siamosaurus suteethorni)
ทำไมฟันเหล่านี้จึงแตกต่างจากไดโนเสาร์กินเนื้อชนิดอื่น ๆ ฟันของสยามโมซอรัสมีลักษณะทรงกรวยและมีสันแนวตั้งรอบตัวฟันคล้ายกับในจระเข้ แต่ขณะเดียวกันก็โค้งไปด้านหลังเหมือนในพวกไดโนเสาร์กินเนื้อทั่วไป อันเป็นลักษณะเด่นของไดโนเสาร์กินเนื้อวงศ์สไปโนซอริเด (Spinosauridae) ซึ่งเป็นไดโนเสาร์กินเนื้อขนาดใหญ่ มีฟันทรงกรวยคล้ายจระเข้ นักวิจัยสันนิษฐานว่าพวกมันกินปลาเป็นอาหาร โดยฟันของสยามโมซอรัสมีลักษณะแตกต่างจากฟันของสไปโนซอร์ชนิดอื่น ๆ จากทั่วโลก เช่น จำนวนสันรอบตัวฟัน ขนาดและจำนวนของซี่เลื่อย จึงได้รับการวินิจฉัยจัดจำแนกเป็นไดโนเสาร์กินเนื้อสกุลใหม่และชนิดใหม่ของโลกในเวลานั้น แต่ถ้าเรามีเพียงฟัน เราจะรู้ได้อย่างไรว่าสยามโมซอรัสมีหน้าตาเป็นอย่างไร ?
![]() ฟันของ “สยามโมซอรัส สุุธีธรนิ” เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์์สิรินธร จังหวัดกาฬสินธุ์ ที่มา : อดุุลย์ สมาธิ |
การกำเนิดของไดโนเสาร์ตัวแรกของประเทศไทยและสี่ทศวรรษแห่งความสงสัย
สยามโมซอรัส สุธีธรนิ ได้รับการตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ อาจารย์วราวุธ สุธีธร ผู้ค้นพบซากดึกดำบรรพ์ที่มีความหมายต่อวงการวิทยาศาสตร์ไทย เป็นไดโนเสาร์ชนิดแรกของประเทศไทยที่ตั้งชื่อตามหลักการทางวิทยาศาสตร์ สิ่งที่เราไม่รู้ในเวลานั้นคือ เราไม่รู้ถึงรูปร่างหน้าตาและขนาดที่แท้จริงของสยามโมซอรัส
ตลอดกว่าสี่สิบปีตั้งแต่การตั้งชื่อ สยามโมซอรัสก็เป็นที่กล่าวถึงในงานวิจัยไดโนเสาร์กินเนื้อมาโดยตลอด มีทั้งนักวิจัยต่างชาติที่มีความเห็นว่า สยามโมซอรัสเป็นชนิดที่ได้รับการยอมรับ (valid taxon) บ้างก็ว่าสยามโมซอรัสไม่มีความแตกต่างเพียงพอที่จะได้รับการตั้งชื่อ มีชื่อวิทยาศาสตร์ที่คลุมเครือน่าสงสัย (nomen dubium) และเป็นชนิดที่ถูกปฏิเสธ (invalid taxon) บ้างก็ว่าจำแนกสยามโมซอรัสลงได้แค่ระดับวงศ์ (family Spinosauridae) หรือจัดจำแนกได้แค่กลุ่มไดโนเสาร์กินเนื้อเท่านั้น (Theropoda indet.) นั่นจึงเป็นปริศนาเรื่อยมาว่า แท้จริงแล้วสยามโมซอรัสเป็นใครกันแน่ เพราะแม้ว่าฟันของมันจะบอกว่าเป็นไดโนเสาร์วงศ์สไปโนซอริเดได้ แต่ก็ยังบอกไม่ได้ว่ากระดูกส่วนอื่นที่พบในไทยเป็นของสยามโมซอรัสหรือไม่
![]() อาจารย์วราวุธ สุธีธร กำลังสำรวจหาซากดึกดำบรรพ์สัตว์มีกระดููกสันหลัง ที่หลุมขุดค้นที่ 5 อุทยานแห่งชาติภูเวียง จังหวัดขอนแก่น ที่มา : อดุุลย์ สมาธิ |
ต้องออกไปดูสไปโนซอร์ตัวอื่น
เราจะสร้างภาพของสัตว์ที่รู้จักเพียงจากฟันไม่กี่ซี่ได้อย่างไร ? คำตอบหนึ่งคือ เราต้องหันไปศึกษาสไปโนซอร์จากพื้นที่อื่น ๆ ของโลก ในทางบรรพชีวินวิทยา นักวิจัยไม่ได้ศึกษาฟอสซิลแต่ละชิ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่เปรียบเทียบกับตัวอย่างจากพื้นที่และชนิดอื่น ๆ เพื่อทำความเข้าใจว่าลักษณะของกระดูกแต่ละส่วนมีความหมายอย่างไร ดังนั้นหากต้องการรู้จักสยามโมซอรัสให้มากขึ้น เราจำเป็นต้องรู้จักญาติ ๆ ของมันเสียก่อน
ระหว่างกำลังเรียนปริญญาเอกที่ประเทศเยอรมนี ผมได้ไปทัศนศึกษาที่ประเทศบราซิลกับนักศึกษาปริญญาโทหลักสูตรชีววิทยาของสิ่งมีชีวิต ชีววิทยาเชิงวิวัฒนาการ และบรรพชีววิทยา (Organismic Biology, Evolutionary Biology and Palaeobiology) การเดินทางไปบราซิลครั้งนี้ พวกเราไม่เพียงแต่ไปตามเมืองต่าง ๆ ไปศึกษาดูแหล่งธรรมชาติ พืช สัตว์ ธรณี พิพิธภัณฑ์ และมหาวิทยาลัยเท่านั้น แต่ยังได้พบผู้เชี่ยวชาญหลากหลายสาขาจากหลายหน่วยงานอีกด้วย
จากการแนะนำของเพื่อนชาวบราซิล ผมได้พูดคุยเกี่ยวกับกระดูกชิ้นหนึ่งจากแหล่งอะรารีเปกับนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยสหพันธ์เซาการ์ลุส และผมค่อนข้างมั่นใจว่ามันเป็นกระดูกหน้าแข้งของไดโนเสาร์สไปโนซอร์ จึงได้มีโอกาสช่วยทีมวิจัยบราซิลศึกษาจนพบว่า กระดูกหน้าแข้งของสไปโนซอร์ชิ้นนี้มีลักษณะเฉพาะคือ มีกระดูกหนาตัน ไม่ได้กลวงเหมือนไดโนเสาร์กินเนื้อทั่วไป จึงมีความเป็นไปได้ว่าลักษณะดังกล่าวอาจสะท้อนการปรับตัวให้ใช้ชีวิตในสภาพแวดล้อมทางน้ำได้ดีขึ้น เหมือนกับญาติจากแอฟริกาเหนือในยุคครีเทเชียสตอนปลายนั่นเอง สิ่งนี้ได้บอกเราเกี่ยวกับชีววิทยาของสไปโนซอร์จากอเมริกาใต้ที่มีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกับสไปโนซอร์จากแอฟริกาเหนือ
แต่ลักษณะเหล่านี้เป็นสิ่งที่พบเฉพาะในสไปโนซอร์บางกลุ่ม หรือเป็นลักษณะร่วมของกลุ่มทั้งหมดกันแน่ ? เพื่อหาคำตอบ เราจึงต้องเปรียบเทียบกับตัวอย่างจากแอฟริกา ผมได้มีโอกาสไปดูตัวอย่างสไปโนซอร์จากประเทศโมร็อกโกและไนเจอร์ที่เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติแห่งมิลาน ประเทศอิตาลี และที่ห้องปฏิบัติการของศาสตราจารย์พอล เซเรโน ที่มหาวิทยาลัยชิคาโก รัฐอิลลินอยส์ สหรัฐอเมริกา และพบว่าลักษณะกระดูกหน้าแข้งหนาตันนี้พบในสไปโนซอร์ยุคหลังอย่าง “สไปโนซอรัส” (Spinosaurus) จากโมร็อกโก แต่ไม่พบในสไปโนซอร์ยุคก่อนหน้าอย่าง “ซูโคไมมัส” (Suchomimus) จากไนเจอร์
![]() ห้องปฏิบัติการและห้องคลังตัวอย่างซากดึกดำบรรพ์สัตว์มีกระดููกสันหลังของศาสตราจารย์พอล เซเรโน ที่มหาวิทยาลัยชิคาโก รัฐอิลลินอยส์ สหรัฐอเมริกา ที่มา : อดุลย์ สมาธิ |
คามาริลลาซอรัส : เมื่อสัตว์ประหลาดจากสเปนกลายเป็นสไปโนซอร์
ในระหว่างรวบรวมข้อมูลจากการไปศึกษาตัวอย่างซากดึกดำบรรพ์จากหลายประเทศ ทำให้ผมรู้จักกายวิภาคของไดโนเสาร์กินเนื้อกลุ่มนี้มากขึ้น และก็ได้ไปสะดุดตากับงานวิจัยชิ้นหนึ่งเข้า นั่นคือไดโนเสาร์กินเนื้อจากสเปนที่มีชื่อว่า คามาริลลาซอรัส ซิรูเกเด (Camarillasaurus cirugedae) ที่ทีมวิจัยเดิมจัดให้มันอยู่ในกลุ่มเซอราโตซอเรีย (Ceratosauria) แต่คามาริลลาซอรัสกลับมีหางเหมือนกับไดโนเสาร์ที่่ค้นพบที่เทือกเขาภูเวียง จังหวัดขอนแก่น ซึ่งผมกำลังศึกษาเป็นงานวิจัยปริญญาเอกอยู่ โดยในขณะนั้นเรายังจำแนกชนิดหรือกลุ่มไม่ได้ จึงเกิดคำถามว่า ไดโนเสาร์จากภูเวียงชิ้นนี้อยู่ในกลุ่มเซอราโตซอเรียเหมือนกับคามาริลลาซอรัสหรือไม่ แต่ปัญหาคือไดโนเสาร์กลุ่มเซอราโตซอเรียไม่เคยมีรายงานในเอเชียและในประเทศไทย นี่อาจจะเป็นการรายงานการค้นพบไดโนเสาร์กลุ่มเซอราโตซอเรียครั้งแรกในประเทศไทยก็เป็นได้ อีกความเป็นไปได้คือ ผู้วิจัยคามาริลลาซอรัสได้จัดจำแนกผิด แท้จริงแล้วมันไม่ได้อยู่ในกลุ่มเซอราโตซอเรีย แต่จะเป็นไดโนเสาร์กลุ่มไหนกันล่ะ ?
หนึ่งในชิ้นส่วนสำคัญคือ หน้าแข้งของคามาริลลาซอรัสมีลักษณะทางกายวิภาคเหมือนกับสไปโนซอรัสจากแอฟริกาเหนือซึ่งผมได้เคยไปดูตัวอย่างมาแล้ว ทำให้เรามั่นใจว่าความเป็นไปได้ที่สองน่าจะถูกต้อง คามาริลลาซอรัสเป็นสไปโนซอร์ และชิ้นตัวอย่างจากภูเวียงเองก็อยู่ในวงศ์สไปโนซอริเดเช่นกัน จากนั้นจึงเกิดเป็นโครงการวิจัยการแก้ไขการจัดจำแนกใหม่ของไดโนเสาร์กินเนื้อจากสเปน การจัดจำแนกไดโนเสาร์สไปโนซอร์จากสเปนใหม่นี้มีความสำคัญเพราะนอกจากจะเพิ่มจำนวนและความหลากหลายทางชีวภาพของสไปโนซอร์ในคาบสมุทรไอบีเรียแล้ว ยังเป็นกุญแจสำคัญที่จะไขปริศนาของไดโนเสาร์ไทยที่มีมากว่าสี่สิบปีอีกด้วย
หางสไปโนซอร์จากภูเวียง : จากฟันสู่โครงกระดูก
ยิ่งศึกษาและเปรียบเทียบสไปโนซอร์จากพื้นที่ต่าง ๆ มากขึ้น ผมก็ยิ่งเข้าใจว่าฟอสซิลแต่ละชิ้นจากประเทศไทยอาจมีความสำคัญมากกว่าที่เคยคิดไว้ เพราะเมื่อเรารู้จักกายวิภาคของสไปโนซอร์ชนิดอื่นมากขึ้น เราก็กลับมาอ่านหลักฐานจากประเทศไทยด้วยมุมมองที่ละเอียดขึ้น และในที่สุดคำถามที่เริ่มต้นจากฟันของสยามโมซอรัสก็พาผมกลับมาที่ประเทศไทยอีกครั้ง คราวนี้ไม่ใช่เพื่อค้นหาฟันอีกซี่ แต่เพื่อค้นหาหลักฐานจากส่วนอื่นของร่างกาย
การค้นพบกระดูกหางไดโนเสาร์จากภูเวียงเมื่อกว่าสามสิบปีที่ผ่านมา โดยชิ้นส่วนเหล่านั้นเก็บรักษาอย่างสงบนิ่งอยู่ในห้องคลังตัวอย่างของพิพิธภัณฑ์สิรินธร จังหวัดกาฬสินธุ์ จนกระทั่งผมได้เข้าไปศึกษา และพบความเชื่อมโยงกับไดโนเสาร์กินเนื้อจากสเปนที่เคยเข้าใจว่าอยู่ในกลุ่มเซอราโตซอเรีย แต่ในท้ายที่สุดก็มีการวิจัยและวินิจฉัยใหม่ว่าเป็นไดโนเสาร์ในวงศ์สไปโนซอริเด ทำให้เราแน่ใจได้ว่ากระดูกหางจากภูเวียงเป็นของสไปโนซอร์ด้วยเช่นกัน การค้นพบนี้จึงเป็นการยืนยันถึงการมีอยู่ของสไปโนซอร์ในหมวดหินเสาขัวของประเทศไทยจริง ๆ สิ่งนี้ได้ช่วยเติมเต็มภาพร่างของสัตว์ชนิดนี้มากยิ่งขึ้นจากจุดเริ่มต้นที่เจอแค่ฟันเท่านั้น แต่ก็ยังไม่สามารถยืนยันได้อย่างแน่ชัดว่ากระดูกหางนี้เป็นของสยามโมซอรัสหรือไม่
![]() หางสไปโนซอร์จากแหล่งซากดึกดำบรรพ์ หลุมขุดค้นที่ 9 อุทยานแห่งชาติภูเวียง จังหวัดขอนแก่น มาตราส่วนแท่งเท่ากับ 10 เซนติเมตร ที่มา : อดุลย์ สมาธิ |
ลูกสไปโนซอร์ตัวแรกของเอเชีย
ในเวลาต่อมาผมและทีมก็ได้ศึกษาวิจัยกระดูกสันหลังของไดโนเสาร์กินเนื้อวัยเยาว์ซึ่งค้นพบที่แหล่งซากดึกดำบรรพ์หลุมขุดค้นที่ 5 อุทยานแห่งชาติภูเวียง จังหวัดขอนแก่น และเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์สิรินธรมากว่าสามสิบปีเช่นกัน เมื่อศึกษาวิจัยแล้วพบว่าเป็นลูกสไปโนซอร์ และเป็นการรายงานการค้นพบครั้งแรกในเอเชีย งานวิจัยนี้มีความสำคัญในการศึกษาการเจริญเติบโตและความหลากหลายของไดโนเสาร์กลุ่มนี้ และบอกเราเกี่ยวกับวงจรชีวิตของสไปโนซอร์ในวัยเด็กที่อาจหากินในบางพื้นที่จำเพาะ แยกจากตัวเต็มวัย และออกล่าสัตว์ขนาดเล็ก รวมถึงลูกไดโนเสาร์คอยาวด้วย
ส่งท้าย : จากฟันไม่กี่ซี่สู่การค้นพบครั้งใหม่
แล้ววันนี้เรารู้หรือยังว่าสยามโมซอรัสคืออะไร ในปี ค.ศ. 1986 นักวิทยาศาสตร์รู้จักสยามโมซอรัสจากฟันเพียงไม่กี่ซี่ สี่สิบปีต่อมาเรามีฟัน กระดูกหาง กระดูกสันหลังของตัวเด็ก และกระดูกอีกหลายส่วน และเรากำลังศึกษาไดโนเสาร์สไปโนซอร์ชนิดใหม่จากประเทศไทยที่มีอายุอ่อนกว่าสยามโมซอรัสอีกด้วย
เรื่องราวของสยามโมซอรัสจึงไม่ใช่เรื่องของไดโนเสาร์ชนิดหนึ่งเท่านั้น แต่เป็นเรื่องราวของการพัฒนาความรู้ทางวิทยาศาสตร์ไทยตลอดสี่ทศวรรษที่ผ่านมา และเป็นตัวอย่างว่าฟอสซิลที่ค้นพบในประเทศไทยมีบทบาทสำคัญในการตอบคำถามระดับโลกเกี่ยวกับวิวัฒนาการของไดโนเสาร์ได้อย่างไร
สี่สิบปีหลังจากการค้นพบฟันซี่แรกของสยามโมซอรัส เราอาจรู้จักโลกของสไปโนซอร์มากขึ้นจากการพบชิ้นตัวอย่างซากดึกดำบรรพ์ของสไปโนซอร์จากหมวดหินเสาขัวมากขึ้น แม้ว่าเราจะยังไม่สามารถตอบได้แน่ชัดว่ามันเป็นของสยามโมซอรัสหรือเป็นของสไปโนซอร์ชนิดอื่นจากยุคเดียวกัน แต่ก็เพียงพอที่จะยืนยันได้ว่าประเทศไทยในยุคครีเทเชียสตอนต้นมีไดโนเสาร์กลุ่มนี้อาศัยอยู่จริง ๆ โดยที่ปริศนาสำคัญที่สุดยังคงอยู่ คือ สยามโมซอรัสมีหน้าตาเป็นอย่างไรกันแน่ คำตอบอาจอยู่ในกระดูกชิ้นหนึ่งที่ยังรอการค้นพบอยู่ในชั้นหินของประเทศไทย และนั่นอาจเป็นบทต่อไปของเรื่องราว 40 ปีของสยามโมซอรัส
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- สุธีธร ว., & กาวิเนตร ส. (2022). พิพิธภัณฑ์สิรินธร พื้นที่เพื่อนักเรียนรู้ด้านซากดึกดำบรรพ์. วารสารวิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์, 1(1), 27–57. https://so07.tci-thaijo.org/index.php/JLSEd/article/view/3318
- Aureliano, T., Ghilardi, A. M., Buck, P. V., Fabbri, M., Samathi, A., Delcourt, R., … Sander, M. (2018). Semi-aquatic adaptations in a spinosaur from the Lower Cretaceous of Brazil. Cretaceous Research, 90, 283–295.
- Puntanon, K., & Samathi, A. (2025). The occurrence of Spinosauridae (Dinosauria: Theropoda) during the Cretaceous of Asia: Implications for biogeography and distribution. Thai Geoscience Journal, 6(9), 13–28.
- Puntanon, K., Suteethorn, S., & Samathi, A. (2025). Spinosaurid theropod dinosaur remains from the Hin Lat Yao locality on Phu Wiang Mountain in Khon Kaen, Thailand, with comments on the status of Siamosaurus suteethorni. Alcheringa: An Australasian Journal of Palaeontology. https://doi.org/10.1080/03115518.2025.2540656
- Samathi, A. (2025). Reassessment of a theropod ilium from the Kem Kem beds of Morocco and the evolution of ilia in Spinosauridae. Cretaceous Research, 166, 106007.
- Samathi, A., & Puntanon, K. (2026). 40 years of Siamosaurus: From isolated teeth to the first skeletal evidence of Thai spinosaurids [Conference presentation]. GeoThai, Bangkok, Thailand.
- Samathi, A., Puntanon, K., & Suteethorn, S. (2025). Evolution and paleobiogeography of Asian spinosaurids (Dinosauria: Theropoda) [Conference presentation]. International Symposium on Asian Dinosaurs (ISAD), Fukui, Japan.
- Samathi, A., Puntanon, K., Suteethorn, S., & Suteethorn, V. (2026). First record of juvenile spinosaurid theropod dinosaur in Asia and its co-occurrence with young sauropods. Acta Palaeontologica Polonica. (Accepted).
- Samathi, A., Sander, P. M., & Chanthasit, P. (2021). A spinosaurid from Thailand (Sao Khua Formation, Early Cretaceous) and a reassessment of Camarillasaurus cirugedae from the Early Cretaceous of Spain. Historical Biology, 33(12), 3480–3494.





