เรื่องโดย ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา
จะเป็นอย่างไรหากเราสามารถเปลี่ยนเซลล์ชนิดหนึ่งให้เป็นเซลล์อีกชนิดหนึ่งได้โดยตรงในร่างกาย ไม่ต้องนำเซลล์ออกมาเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการ และไม่ต้องปลูกถ่ายอวัยวะ และนี่คือเทคโนโลยี in vivo Cell Reprogramming หรือ การปรับโปรแกรมเซลล์ใหม่ในสิ่งมีชีวิต เทคโนโลยีที่อาจจะมาพลิกโฉมวงการสุขภาพ การรักษาโรคเรื้อรัง รวมถึงการชะลอวัย
ย้อนไปในปี พ.ศ. 2549 ดร.ชินยะ ยามานากะ (Shinya Yamanaka) ประสบความสำเร็จในการคิดค้นเทคโนโลยีพัฒนาเซลล์ต้นกำเนิด (stem cell) จากเซลล์ร่างกาย หรือที่เรียกว่า เซลล์ไอพีเอส (induced pluripotent stem cells: iPS Cells หรือ iPSCs) เป็นการนำเซลล์ร่างกายที่โตเต็มที่แล้วมาเลี้ยงในจานเพาะเลี้ยง จากนั้นใส่แฟกเตอร์ถอดรหัส (transcription factor) ที่เรียกว่า ยามานากะแฟกเตอร์ (Yamanaka factor) ซึ่งเป็นโปรตีน 4 ตัว เข้าไปในเซลล์เพื่อกระตุ้นให้เซลล์ย้อนกลับไปเป็นเซลล์ต้นกำเนิดชนิดเหนี่ยวนำที่เปลี่ยนไปเป็นเซลล์ชนิดใดก็ได้ เช่น เซลล์เลือด ทางเดินอาหาร หัวใจ
แต่ขณะนี้เกิดเทคนิคใหม่คือ in vivo cell reprogramming ที่เป็นการ “ตั้งโปรแกรม” หรือ “รีเซ็ต” การทำงานของเซลล์ที่โตเต็มที่แล้วให้เปลี่ยนหน้าที่ไปเลย หรือย้อนไปสู่สภาวะที่อ่อนเยาว์กว่า โดยใช้การควบคุมปัจจัยการทำงานของยีนซึ่งทำหน้าที่เสมือนสวิตช์เปิด-ปิดการทำงานของยีนในเซลล์ ปัจจุบันมีการทดลองนำส่งยามานากะแฟกเตอร์ (Yamanaka factor) เข้าไปในเซลล์อวัยวะที่มีรอยโรคของหนู พบว่าเซลล์ที่เสียหายฟื้นฟูกลับคืนสู่สภาพปกติได้สำเร็จ
จุดเด่นของเทคโนโลยี คือ ฟื้นฟูอวัยวะได้โดยตรง ลดความเสี่ยงการต่อต้านจากภูมิคุ้มกัน และก้าวข้ามขีดจำกัดด้านจริยธรรม เพราะไม่ต้องใช้เซลล์ต้นกำเนิดจากตัวอ่อนมนุษย์ ที่สำคัญใช้รักษาโรคที่เกิดจากความเสื่อมของเซลล์ได้หลากหลาย เช่น โรคพาร์กินสัน โรคหัวใจและหลอดเลือด โรคเบาหวานชนิดที่ 1 โรคจอประสาทตาเสื่อม รวมถึงการบาดเจ็บของไขสันหลัง และการชะลอวัย
ปัจจุบันมีโครงการวิจัย เช่น การเปลี่ยนเซลล์มะเร็งเป็นเซลล์ภูมิคุ้มกัน โดยใช้อะดีโนไวรัสที่ถูกดัดแปลงพันธุกรรมและใช้เป็นพาหะ (vector) ในการนำส่งยีนเข้าไปในเซลล์มะเร็ง เพื่อเปลี่ยนให้เซลล์มะเร็งกลายเป็นเซลล์ภูมิคุ้มกันที่ชื่อว่า เดนดริติกเซลล์ (dendritic cell) ซึ่งเซลล์ชนิดนี้ทำหน้าที่กระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายให้กลับมาสู้กับมะเร็งอย่างมีประสิทธิภาพ เป็นแนวคิด “การเปลี่ยนศัตรูให้เป็นพันธมิตร” ที่สร้างความตื่นตัวให้กับวงการวิทยาศาสตร์ อีกทั้งยังเป็นความหวังในการพัฒนาวิธีการรักษาโรคต่าง ๆ โดยมีโครงการวิจัยทางคลินิกที่มุ่งเป้าไปที่โรคจอประสาทตาเสื่อม, โรคเบาหวานชนิดที่ 1 และการฟื้นฟูหลอดเลือดสำหรับผู้ป่วยโรคหัวใจ
ภายใน 5 ปีข้างหน้าคาดว่าจะได้เห็นผลลัพธ์การทดลองในมนุษย์ระยะแรก และมีการลงทุนในบริษัทเทคโนโลยีชีวภาพเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด
About Author
