เรื่องโดย ชวลิต วิทยานนท์
เมื่อพูดถึง “ม้า” เราก็จะนึกถึงความปราดเปรียว รวดเร็ว และแข็งแรง แต่เมื่อพูดถึง “ม้าน้ำ” ทุกอย่างกลับตรงกันข้าม เจ้าสิ่งมีชีวิตใต้น้ำตัวเล็กรูปร่างหน้าตาประหลาดดูไม่เหมือนปลานี้ใช้ชีวิตใต้น้ำแบบสโลว์ไลฟ์ สงบนิ่ง และติดอันดับปลาที่ว่ายน้ำช้าที่สุดในโลก
ม้าน้ำและญาติ ๆ ของมันเป็นปลาอยู่ในวงศ์ม้าน้ำ จิ้มฟันจระเข้ (Family Syngnathidae) มีขนาดเล็กถึงขนาดกลาง ส่วนใหญ่พบในทะเล ลำตัวเรียวยาว และมีลักษณะเด่นคือ ลำตัวเป็นเหลี่ยมสี่เหลี่ยมตามแนวตัดขวาง ไม่ลื่นโค้งแบบปลาทั่วไป ผิวกายไม่ได้ปกคลุมด้วยเกล็ด แต่ห่อหุ้มด้วยแผ่นกระดูกแข็ง
ชื่อ “ม้าน้ำ” หรือ “seahorse” ได้มาเพราะใบหน้าที่ดูคล้ายม้า ชื่อในภาษาต่างประเทศก็ไปทางเดียวกัน เช่น จีน ญี่ปุน เวียดนาม เรียกว่า Hai Ba/Hai Ma แปลว่า ม้าทะเล มลายูเรียก kuda = ม้า laut = ทะเล ในความหมายเดียวกัน ส่วนภาษาละตินในชื่อวิทยาศาสตร์ใช้ Hippocampus โดย hippo = ม้า campus = ม้วน (หางของมัน) ม้าน้ำมีจะงอยปากยาวเป็นท่อ ปากเล็ก ไม่มีฟัน ใช้ดูดกินแพลงก์ตอนสัตว์และสัตว์น้ำขนาดจิ๋วเป็นอาหาร ครีบหลังและครีบอกมีขนาดเล็กและบาง ใช้สำหรับพยุงตัวให้ลอยอยู่กับที่มากกว่าจะใช้พาให้ว่ายไปไกล ๆ บางชนิดมีครีบหางเล็กมากหรือแทบไม่มีเลย หางของม้าน้ำงอได้ แข็งแรง และใช้เกี่ยวเกาะกอปะการัง สาหร่าย หรือวัตถุใต้น้ำ เพื่อพยุงตัวไม่ให้ถูกกระแสน้ำพัดพาไป
อีกเรื่องหนึ่งที่ม้าน้ำไม่เหมือนใครคือ บทบาทของการสืบพันธุ์ที่ตัวผู้คือฝ่ายฟักไข่ โดยตัวเมียจะวางไข่ที่ได้รับการผสมแล้วโดยถ่ายโอนไปติดไว้ที่หน้าท้องของตัวผู้หรือถุงพิเศษสำหรับฟักไข่ จากนั้นตัวผู้จะเป็นผู้ดูแลไข่จนคลอดลูกม้าน้ำตัวจิ๋วออกมา
ในน่านน้ำไทยพบสัตว์ในวงศ์ม้าน้ำ จิ้มฟันจระเข้อย่างน้อย 38 ชนิด ทั้งโลกพบราว 313 ชนิด อาศัยอยู่ตามแนวหญ้าทะเล แนวปะการัง และพื้นที่ชายฝั่ง รวมถึงเจ้าปลาจิ้มฟันจระเข้ที่พบในน้ำจืดด้วย ปลาวงศ์นี้มีบทบาทสำคัญในระบบนิเวศทั้งในฐานะผู้ควบคุมประชากรแพลงก์ตอนสัตว์และเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อาหาร เป็นตัวบ่งชี้คุณภาพน้ำที่ดีเยี่ยม ปัจจุบันม้าน้ำและปลาจิ้มฟันจระเข้บางชนิดมีจำนวนลดลงเนื่องจากถิ่นอาศัยถูกคุกคามและถูกจับขึ้นมาใช้ประโยชน์ จึงต้องเฝ้าระวังและเพิ่มมาตรการด้านการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพต่อไป
About Author
