Foresight: เครื่องมือสำคัญสำหรับการเตรียมความพร้อมสู่อนาคต
ปัจจุบัน โลกต้องเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วและหลากหลาย ทั้งความก้าวหน้าของเทคโนโลยีดิจิทัล การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและโครงสร้างประชากร รวมถึงความผันผวนของภูมิรัฐศาสตร์ที่ส่งผลต่อสภาพเศรษฐกิจ ด้วยเหตุนี้ ทำให้การวางแผนและคาดการณ์อนาคตจากการใช้ข้อมูลในอดีตเพียงอย่างเดียวจึงอาจไม่เพียงพอ แนวคิดการมองอนาคต หรือที่รู้จักกันในนาม “Foresight” จึงเป็นเครื่องมือสำคัญที่หน่วยงานต่างๆ เลือกใช้เพื่อศึกษาและมองหาความเป็นไปได้ที่อาจจะเกิดขึ้นในอนาคต โดยข้อมูลที่ได้จากการทำ Foresight นั้นจะถูกนำมาใช้เพื่อเตรียมความพร้อมต่อความเปลี่ยนแปลงที่อาจจะเกิดขึ้น
Foresight คืออะไร
Foresight เป็นกระบวนการศึกษาความเป็นไปได้ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคตอย่างเป็นระบบ เพื่อทำความเข้าใจแนวโน้ม เทคโนโลยีใหม่ๆ และผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงที่อาจเกิดขึ้นในมิติต่างๆ ในอนาคต ไม่ว่าจะเป็นเศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยี สิ่งแวดล้อม หรือการเมือง ซึ่งเป้าหมายของการทำ Foresight นั้นก็เพื่อนำข้อมูลไปใช้สำหรับการวางแผนยุทธศาสตร์ การกำหนดนโยบาย และการเตรียมความพร้อมต่อความเปลี่ยนแปลงที่กำลังจะมาถึง อย่างไรก็ตาม Foresight มีความแตกต่างจากการทำนายอนาคต (Prediction) และการพยากรณ์ (Forecasting) ที่มุ่งคาดการณ์ว่าอะไรจะเกิดขึ้น แต่ Foresight เป็นกระบวนการสำรวจ “อนาคตที่เป็นไปได้” (Possible Futures) “อนาคตที่มีแนวโน้มจะเกิดขึ้นได้” (Plausible Futures) และ “อนาคตที่พึงประสงค์” (Preferred Futures) เพื่อช่วยให้หน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องสามารถกำหนดวิสัยทัศน์และวางแผนในระยะยาว
เครื่องมือสำคัญของกระบวนการทำ Foresight
1. Horizon Scanning คือ กระบวนการศึกษาและวิเคราะห์เพื่อหาสัญญาณของการเปลี่ยนแปลง ทั้งในส่วนของแนวโน้ม เมกะเทรนด์ และปัจจัยต่างๆ ที่อาจส่งผลต่ออนาคต
2. Delphi Technique เมื่อทำการรวบรวมปัจจัยต่างๆ ที่อาจส่งผลต่ออนาคตในขั้นของ Horizon Scanning แล้ว ก็จะเข้าสู่กระบวนการของการทำ Delphi ด้วยการจัดทำ list ปัจจัยดังกล่าวแล้วส่งให้ผู้เชี่ยวชาญแสดงความคิดเห็นถึงผลกระทบ (Impact) และโอกาสที่จะเกิดขึ้น (Likelihood) อย่างเป็นระบบ จากนั้นจึงทำการวิเคราะห์คะแนนเพื่อหาปัจจัยขับเคลื่อนหลัก (Key drivers)
3. Scenario Building เป็นขั้นตอนของการนำเอาปัจจัยขับเคลื่อนหลักจากการทำ Delphi Technique มาสร้างฉากทัศน์หรือพัฒนาเรื่องราวที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในอนาคตในหลายรูปแบบภายใต้เงื่อนไขและความไม่แน่นอนที่แตกต่างกัน โดยฉากทัศน์ที่สร้างขึ้นนี้จะช่วยให้ทราบถึงสถานการณ์ โอกาส ความเสี่ยง และผลกระทบของแต่ละฉากทัศน์
4. Preferred Future Development หลังจากสร้างฉากทัศน์ในหลายรูปแบบในขั้นตอนของ Scenario Building แล้ว ผู้วิจัยจะร่วมกันพิจารณาและกำหนด “ฉากทัศน์ที่พึงประสงค์” (Preferred Future Scenario) ซึ่งฉากทัศน์ที่พึงประสงค์นี้คือภาพอนาคตที่ต้องการให้เกิดขึ้น โดยพิจารณาจากความเป็นไปได้ ความยั่งยืน ผลประโยชน์ต่อสังคม และเป้าหมายการพัฒนาระยะยาว กระบวนการนี้ช่วยเปลี่ยน Foresight จากการสำรวจอนาคต (Exploring Futures) ไปสู่การกำหนดอนาคต (Shaping Futures)
5. Backcasting คือการนำฉากทัศน์ที่พึงประสงค์มาพิจารณา เพื่อกำหนดยุทธศาสตร์ แผนงาน และมาตรการต่างๆ ที่จำเป็นเพื่อให้บรรลุฉากทัศน์ที่พึงประสงค์ดังกล่าว
จากกระบวนการ Foresight ดังกล่าวข้างต้น แสดงให้เห็นว่า Foresight เป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้สังคม องค์กร และประเทศสามารถสำรวจและทำความเข้าใจถึงความเป็นไปได้ที่อาจจะเกิดขึ้นในอนาคตภายใต้บริบทของการเปลี่ยนแปลงและความไม่แน่นอนที่อาจเกิดขึ้น เพื่อประเมินผลกระทบ โอกาส และความเสี่ยงในมิติต่างๆ ตลอดจนเพื่อกำหนดแนวทาง ยุทธศาสตร์ และมาตรการที่เหมาะสมในการเตรียมความพร้อมและรับมือกับอนาคตได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ที่มา:
1/ World Health Organization. WHO Science and Technology Foresight for Global Health. Retrieved June 24, 2026, from World Health Organization Website https://www.who.int/activities/who-foresight—monitoring-emerging-technologies-and-building-futures-thinking
2/ สำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ. การคาดการณ์อนาคตเชิงยุทธศาสตร์ (Strategic Foresight). วันที่ค้นข้อมูล 24 มิถุนายน 2569, จาก สำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ เว็บไซด์ https://www.nxpo.or.th/th/foresight-system-research/
3/ สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ. (2564). Foresight คืออะไร และอะไรที่ไม่ใช่ Foresight. วันที่ค้นข้อมูล 24 มิถุนายน 2569, จาก สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ เว็บไซด์ https://www.nstda.or.th/home/knowledge_post/ost-mar-2021/
4/ ผศ. ดร. รักษ์พงศ์ วงศาโรจน์ และคณะ. (2560). การวิเคราะห์ภาพอนาคตเชิงยุทธศาสตร์. วันที่ค้นข้อมูล 24 มิถุนายน 2569, จาก สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ เว็บไซด์ https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/60-054.pdf?v=MS0uxIr9pk