เกี่ยวกับ

บ้านอุดมสมบูรณ์ (จ.สุรินทร์): การจัดการทรัพยากรชุมชน

สภาพโดยทั่วไป
บ้านอุดมตั้งอยู่ที่ตำบลชุมแสง อำเภอจอมพระ มีระยะห่างจากตัวอำเภอประมาณ 20 กิโลเมตร พื้นที่เป็นเนินสูงใหญ่ ไม่ค่อยมีแหล่งน้ำ สภาพโดยทั่วไปเป็นพื้นที่แห้งแล้ง มีพื้นที่รวม 3,350 ไร่ แบ่งเป็น พื้นที่ทำการเกษตร 2,618 ไร่ ที่อยู่อาศัย 130 ไร่ พื้นที่สาธารณะ 25 ไร่ และพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนา 675 ไร่ คนในพื้นที่มีอาชีพหลักด้านเกษตรกรรม อาชีพรอง คือ รับจ้างทั่วไป

เป้าหมาย
ชุมชนมีกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต ด้วยการศึกษาวิจัยโดยใช้เหตุและผล ควบคู่กับการใช้ปัญญา และความรู้เพื่อการแก้ปัญหาอย่างเหมาะสมกับสังคมและสภาพแวดล้อมในพื้นที่ และเพิ่มขีดความสามารถในการพึ่งตนเองอย่างยั่งยืน

การดำเนินงานและกิจกรรมที่เกิดขึ้นในพื้นที่
ชุมชนบ้านอุดม เป็นชุมชนขนาดกลาง มีฐานการดำเนินงานด้านเกษตรอินทรีย์ และการจัดการป่าหัวไร่ปลายนา โดยมีกลุ่มผู้นำชุมชนเป็นแกนนำในเรื่องการอนุรักษ์ป่าหัวไร่ปลายนา มีฐานการทำงานร่วมกับมูลนิธิพัฒนาอีสานมาบ้างแล้ว ในปี 2548-2549 มีการจัดทำ “โครงการการจัดการป่าหัวไร่ปลายนาเพื่อชีวิตและชุมชน” และก่อตั้งคณะกรรมการป่าชุมชนและหัวไร่ปลายนาขึ้นที่ ตำบลชุมแสง ส่งผลให้คนในชุมชนเริ่มเห็นความสำคัญและมีความเข้าใจเกี่ยวกับการสร้าง กระบวนการเรียนรู้ภายในชุมชน รู้จักตนเองและมีโอกาสทบทวนตนเองมากขึ้น รู้และเข้าใจในศักยภาพของชุมชน เพื่อนำไปคิดหาแนวทางพัฒนาและปรับปรุงชุมชนให้ดีขึ้น

(1) การจัดทำแผนชุมชน
มีจัดตั้งคณะกรรมการชุมชนในหมู่บ้านเพื่อเป็นตัวแทนในการดำเนินงาน จัดเก็บข้อมูลเศรษฐกิจระดับครัวเรือน และจัดทำแผนชุมชน ใน 6 ด้าน ได้แก่ เศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อมและพลังงาน พัฒนากิจกรรมการผลิต พัฒนาการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ การศึกษา และการเสริมสร้างสุขภาพจากภูมิปัญญาท้องถิ่น นอกจากนี้ ยังร่วมเป็นคณะทำงานระดับตำบลเพื่อวางแผนพลังงานระดับตำบล

(2) การพัฒนากระบวนการเรียนรู้ภายในชุมชน
เน้นกระบวนการเรียนรู้ที่นำไปสู่การพึ่งตนเอง โดยในพื้นที่มีครอบครัวตัวอย่างที่ปฏิเสธการมีหนี้สินและหันมาทำเกษตร อินทรีย์ ซึ่งเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับชุมชน คนในชุมชนเริ่มเรียนรู้ที่จะศึกษาและรวบรวมองค์ความรู้ของพื้นที่ในด้านการ อนุรักษ์ป่าหัวไร่ปลายนา โดยอาศัยภูมิปัญญาท้องถิ่น ทำให้เกิดความภูมิใจและมองเห็นคุณค่าขององค์ความรู้ในพื้นที่ ตลอดจน เริ่มคิดหาทางแก้ไขปัญหาหนี้สิน เริ่มสร้างวิถีชีวิตแบบการพึ่งตนเอง พึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่ และอยู่ร่วมกันกับสิ่งแวดล้อมแบบเอื้ออาทร เรียนรู้การนำเทคโนโลยีมาปรับใช้ให้เหมาะสมกับบริบทของชุมชน และเป็นตัวอย่างให้ชุมชนอื่นเข้ามาเรียนรู้ อาทิ
- การจัดการพลังงาน เช่น ไบโอดีเซล ไบโอแก๊ส โซล่าร์เซลล์ มีการทำปั้มน้ำจากโซล่าร์เซลล์ เพื่อใช้ในแปลงปลูกผัก
- เกษตรอินทรีย์ โดยมีการจัดตั้งกลุ่มปลูกข้าวอินทรีย์
- การจัดการป่าหัวไร่ปลายนา มีการทำแปลงสาธิต หลักสูตรเรื่องป่าหัวไร่ปลายนา

นอกจากนี้ ยังมีการรวบรวมองค์ความรู้ของชุมชนใน 4 ประเด็น คือ พันธุกรรมท้องถิ่น สมุนไพร การย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติ และอาหารพื้นบ้าน โดยเน้นการพึ่งตนเอง และมีป่าหัวไร่ปลายนาเป็นฐานทรัพยากร

(3) การส่งเสริมและพัฒนาการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในชุมชน
- การจัดทำชุดความรู้ เกี่ยวกับการอนุรักษ์และการจัดการป่าหัวไร่ปลายนา
- การจัดกิจกรรมค่ายเยาวชนตื่นรู้ เพื่อดึงเยาวชนในพื้นที่เข้ามาร่วมเรียนรู้กับคนในชุมชน สร้างจิตสำนึกและความตระหนักถึงบทบาทของตนที่มีต่อชุมชน
- แหล่งเรียนรู้ในพื้นที่ อาทิ การตั้งศาลาชุมชนวิทยาศาสตร์ เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านการเกษตรและพลังงานให้กับคนในชุมชนและผู้สนใจจาก ภายนอก การจัดทำแปลงสาธิตเกษตรอินทรีย์ ป่าหัวไร่ปลายนา วนเกษตร การสาธิตการจัดการพลังงานในชุมชน เช่น ไบโอดีเซล เตาเผาถ่านประหยัดพลังงาน เพื่อให้กระตุ้นการเรียนรู้และทดลองทำ

เครือข่ายที่ร่วมดำเนินการในพื้นที่
- สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ
- มูลนิธิพัฒนาอีสาน

Leave a Reply